Nhà Lê sơ và chính quyền Đại Việt

Năm 1428, sau thắng lợi Lam Sơn, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, thành lập nhà Lê sơ, đặt niên hiệu Thuận Thiên, khôi phục quốc hiệu Đại Việt và đóng đô ở Thăng Long. Đây là bước chuyển từ chiến tranh giải phóng sang xây dựng, quản lí quốc gia độc lập. Bộ máy được xây dựng và từng bước hoàn chỉnh dưới thời Lê Thánh Tông. Vì vậy, không nên gán mọi nét tổ chức đã hoàn chỉnh đều xuất hiện ngay trong năm 1428. Hoàng đế trực tiếp nắm mọi quyền hành, kể cả quyền tổng chỉ huy quân đội.

Đọc từ trên xuống để phân biệt cấp quản lí; các tên có dấu gạch chéo thể hiện cách gọi ở cùng cấp.

Ở trung ương, Hoàng đế đứng đầu, có các cơ quan giúp quản lí. Sáu bộ gồm Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công, mỗi bộ do Thượng thư đứng đầu. Địa phương có đạo hoặc thừa tuyên, dưới là phủ, huyện hoặc châu, rồi xã, sách hoặc động. Ở thừa tuyên có Đô ti phụ trách quân sự, Thừa ti phụ trách dân sự, Hiến ti phụ trách thanh tra. Ba ti là các cơ quan ở cùng cấp, không phải ba cấp xếp nối tiếp. Khi tự vẽ sơ đồ, chia trung ương–địa phương, xếp cấp theo thứ tự; đặt ba ti trong cùng ô thừa tuyên. Sơ đồ giản lược giúp thấy bộ máy quy củ, quyền lực tập trung vào nhà vua.

Triều Lê sơ chú trọng quân đội, tiếp tục ngụ binh ư nông để kết hợp sản xuất với sẵn sàng bảo vệ đất nước. Quốc triều hình luật, còn gọi Luật Hồng Đức, được ban hành với nhiều điểm tiến bộ. Cần xác định cả tên và thời kì của bộ luật. Tên Quốc triều hình luật cũng được nhắc ở phần thời Trần; trong bài này, Luật Hồng Đức gắn với nhà Lê sơ. Không dùng việc trùng tên để ghép mọi văn bản thành cùng một bộ luật.

Lời căn dặn của Lê Thánh Tông trong tư liệu năm 1473 thể hiện quyết tâm giữ gìn lãnh thổ, yêu cầu đại thần kiên quyết tranh biện khi đàm phán với nhà Minh. Có thể rút bài học về ý thức bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ từ việc làm, lời căn dặn ấy. Nhà Lê sơ cũng mở rộng biên giới về phía nam. Theo SGK, năm 1471 lãnh thổ mở đến khu vực đèo Cù Mông, ranh giới Gia Lai–Đắk Lắk hiện nay. Lược đồ trang 84 có 13 thừa tuyên, tên đất thời Lê và đường biên quốc gia ngày nay trong chú giải. Cần đọc riêng thông tin lịch sử với thông tin định vị hiện nay; không đổi tên thừa tuyên thành tên tỉnh mới rồi coi chúng có cùng phạm vi. Khung phụ hiện nay không dùng để suy trực tiếp ranh giới hành chính của thế kỉ XV.