Nhà Hồ thành lập và cải cách Hồ Quý Ly

Nửa sau thế kỉ XIV, nhà Trần suy yếu; một bộ phận quý tộc ăn chơi hưởng lạc, đời sống nhân dân khó khăn, các cuộc khởi nghĩa nông dân và nô tì nổ ra. Những cuộc tấn công của Chăm-pa càng làm triều đình thêm rệu rã. Hồ Quý Ly từng bước thâu tóm quyền lực. Năm 1397, ông ép vua Trần dời đô vào Thanh Hóa. Năm 1400, Hồ Quý Ly buộc vua Trần nhường ngôi, lập nhà Hồ, đặt tên nước Đại Ngu, nghĩa là “niềm vui lớn”. Nhà Hồ tồn tại đến năm 1407. Các biện pháp cải cách được tiến hành từ trước và tiếp tục dưới nhà Hồ; không nên gán mọi biện pháp đều bắt đầu sau năm 1400.

Về chính trị, Hồ Quý Ly cải tổ quy chế quan lại, lập lại kỉ cương để củng cố quyền lực trung ương. Về quân sự, ông tăng cường quân đội chính quy, xây thành lũy, chế tạo súng thần cơ và đóng thuyền chiến. Về kinh tế, xã hội, chính sách hạn điền hạn chế mức ruộng đất được sở hữu; hạn nô hạn chế số nô tì. Những biện pháp này nhằm giảm thế lực quý tộc Trần. Nhà Hồ còn phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao, cải cách thuế và thống nhất đơn vị đo lường. Về văn hóa, giáo dục, nhà Hồ cải cách học tập, thi cử để tuyển người có tài, khuyến khích dùng chữ Nôm trong dịch sách, dạy học và sáng tác. Có thể lập bảng ba nhóm lĩnh vực để tránh nhầm hạn điền với hạn nô hoặc tiền giấy với thi cử.

Cải cách có nhiều điểm tiến bộ: góp phần củng cố chính quyền trung ương, giảm thế lực quý tộc, tăng tiềm lực kinh tế, quân sự và phát triển văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, việc thực hiện chưa triệt để, kết quả thực tế còn hạn chế. Hạn nô chưa thực sự giải phóng thân phận nô tì. Đánh giá cần phân biệt mục tiêu với kết quả. Một chính sách nhằm hạn chế thế lực quý tộc không có nghĩa đã xóa hoàn toàn mọi bất bình đẳng. Việc kháng chiến sau đó thất bại cũng không đủ để phủ nhận mọi điểm tiến bộ của cải cách. Khi tự lập bảng, ghi lĩnh vực → biện pháp → tác dụng, rồi thêm nhận xét về giới hạn. Chẳng hạn, hạn nô góp phần giảm thế lực quý tộc nhưng chưa giải phóng nô tì; hai vế cần được giữ cùng nhau.