Kinh tế và văn hóa Chăm-pa từ X đến đầu XVI

Nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò chủ yếu trong kinh tế Chăm-pa. Cư dân đào kênh, đắp đập để phục vụ sản xuất; đánh bắt hải sản cũng là nghề quan trọng. Họ khai thác, trao đổi lâm thổ sản như trầm hương, hồ tiêu. Thủ công nghiệp có các nghề làm gốm, dệt vải, chế tác đồ trang sức, đóng thuyền. Những lò gốm Gò Sành, Trường Cửu, Gò Cây Me góp phần tạo sản phẩm trao đổi. Thương mại đường biển phát triển với cảng Đại Chiêm được mở rộng, cảng Tân Châu được xây dựng. Theo địa danh hiện nay trong SGK, Đại Chiêm ở Đà Nẵng, Tân Châu ở Gia Lai. Nông nghiệp chủ yếu và giao thương biển phát triển là hai đặc điểm có thể cùng tồn tại. Không vì các cảng sầm uất mà kết luận cư dân không còn dựa vào nông nghiệp.

Ở lớp 6, kinh tế Chăm-pa thế kỉ II–X đã có trồng lúa, đánh cá, làm hàng thủ công và giao thương biển. Đến thế kỉ X–đầu XVI, các hoạt động đó được tiếp tục phát triển. | Hoạt động | Dẫn chứng phát triển ở X–đầu XVI | | --- | --- | | Nông nghiệp | Tiếp tục chú trọng đào kênh, đắp đập. | | Thủ công | Nhiều lò gốm nổi tiếng; sản phẩm gốm được xuất khẩu. | | Giao thương | Mở rộng, xây dựng hải cảng; trao đổi bằng đường biển phát triển. | Khi so sánh, trước hết chỉ ra hoạt động đã có ở cả hai thời kì, rồi nêu biểu hiện phát triển ở giai đoạn sau. Cách này tránh nhầm “phát triển mạnh hơn” với “mới xuất hiện”.

Hin-đu giáo có vị trí quan trọng nhất trong đời sống tôn giáo Chăm-pa, nổi bật là thờ thần Si-va. Phật giáo tiếp tục phát triển; tín ngưỡng phồn thực dân gian cũng phổ biến, thể hiện mong ước sinh sôi, phát triển. Nhiều tôn giáo, tín ngưỡng cùng hiện diện. Chữ Chăm được cải tiến và hoàn thiện. Kiến trúc, điêu khắc nổi bật với đền tháp gạch nung và phù điêu. Dương Long, Pô-na-ga, Pô Klong Ga-rai là những di tích tiêu biểu. Trong ca múa nhạc có trống, kèn Sa-ra-na, múa lụa, múa quạt và vũ điệu Áp-sa-ra. Những thành tựu này thể hiện đời sống tinh thần phong phú và kĩ thuật, nghệ thuật của cư dân Chăm-pa; các di sản góp phần làm phong phú văn hóa Việt Nam.

Mở hình 4, 5 trang 93 SGK. Chú thích hình 4 xác định tháp Pô Klong Ga-rai được xây dựng khoảng cuối XIII–đầu XIV; SGK chỉnh lí đặt di tích ở phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa hiện nay. Thời gian xây dựng và địa chỉ hiện nay trả lời hai câu hỏi khác nhau. Quan sát hình dáng tháp, các tầng và phần trang trí để nêu dẫn chứng về kiến trúc. Với phù điêu nữ thần Sa-ra-va-ti, quan sát hình tượng, tư thế và chi tiết chạm khắc để nhận xét nghệ thuật tạo hình. Ảnh hiện nay cho biết diện mạo di tích hoặc hiện vật khi chụp; niên đại cần dựa vào chú thích, tư liệu, không đoán chỉ từ màu gạch hay độ cũ. Để viết một đoạn giới thiệu di tích, chọn một công trình, ghi tên, thời gian xây dựng, vị trí hiện nay, đặc điểm tiêu biểu và giá trị. Đối chiếu SGK với nguồn của cơ quan văn hóa hoặc đơn vị quản lí di tích, ghi nguồn ảnh và tư liệu. Những chi tiết chỉ là truyền thuyết cần được nhận diện rõ. Bảo vệ di sản bắt đầu từ giữ vệ sinh, không khắc vẽ hoặc làm hỏng di tích, tuân thủ hướng dẫn tham quan và giới thiệu thông tin có căn cứ. Câu luyện kiểm cách dùng nguồn, không thay cho việc tự tìm tư liệu và viết đoạn giới thiệu.