Kinh tế và xã hội thời Trần

Nhà Trần khuyến khích khai hoang, đắp đê phòng lụt, xây dựng công trình thủy lợi, miễn giảm tô thuế. Quý tộc được khai khẩn đất hoang để lập điền trang. Diện tích canh tác được mở rộng, sản xuất có điều kiện phục hồi và phát triển. Điền trang là khu ruộng đất lớn của quý tộc, gắn với lực lượng lao động phụ thuộc. Vì vậy, việc lập điền trang có hai mặt cần nhìn cùng nhau: góp phần khai khẩn đất và phát triển sản xuất, đồng thời gắn với sự phân hóa về ruộng đất, địa vị trong xã hội.

Xưởng nhà nước đúc tiền, chế tạo vũ khí, đóng thuyền chiến; thợ giỏi được huy động xây các công trình. Trong nhân dân, làng nghề và phường nghề phát triển, sản phẩm đa dạng. Thống gốm hoa nâu và hộp vàng trang trí hoa sen ở trang 64 SGK là dẫn chứng để quan sát kĩ thuật, thẩm mĩ của thợ thủ công. Buôn bán diễn ra ở nhiều nơi. Thăng Long có các phường nghề và hoạt động trao đổi; cửa khẩu biên giới, thương cảng Vân Đồn, Hội Thống thu hút thương nhân, thuyền buôn. Sản phẩm đa dạng là căn cứ về sản xuất; hoạt động trao đổi tại cảng là căn cứ trực tiếp về thương nghiệp. Hình cảng Vân Đồn ngày nay ở trang 65 giúp liên hệ một địa điểm. Không lấy quy mô cảng trong ảnh hiện nay làm bằng chứng rằng thương cảng thời Trần đã có quy mô y hệt.

Quý tộc có nhiều đặc quyền, giữ chức vụ quan trọng, sở hữu thái ấp và điền trang. Nông dân vẫn đông đảo nhất, canh tác ruộng công làng xã; khi sở hữu tư nhân mở rộng, nhiều người phải lĩnh canh ruộng của địa chủ. Thợ thủ công, thương nhân tăng lên cùng kinh tế công thương. Nông nô, nô tì khá đông, làm việc trong điền trang hoặc phục dịch gia đình quý tộc. Nông nô và nô tì có địa vị phụ thuộc, khác với quý tộc sở hữu ruộng đất. Để lập sơ đồ xã hội, có thể ghi mỗi tầng lớp cùng ba ý: quyền lợi hoặc địa vị, công việc, quan hệ ruộng đất nếu có. Sau đó đối chiếu SGK để nhận xét sự phân hóa; câu lựa chọn chỉ kiểm hiểu biết, không thay việc tự vẽ sơ đồ.