Kháng chiến chống Tống năm 1075–1077

Nhà Tống chuẩn bị xâm lược Đại Việt. Trước nguy cơ đó, Lý Thường Kiệt chủ trương “tiến công trước để tự vệ”: đánh vào các căn cứ chuẩn bị chiến tranh của đối phương, rồi rút về bảo vệ đất nước. Mục tiêu tự vệ phải được hiểu cùng diễn biến, không đổi thành ý định chiếm đất lâu dài. Tháng 10/1075, quân Đại Việt tiến công Khâm Châu, Liêm Châu và Ung Châu. Sau khi hạ thành Ung Châu, phá các cơ sở chuẩn bị xâm lược, quân ta rút về. Lược đồ trang 59 SGK ghi hướng rút vào năm 1076; vì vậy không gộp toàn bộ hoạt động này thành một thời điểm trong năm 1075.

Sau khi rút quân, nhà Lý bố trí lực lượng chặn địch ở biên giới; thủy quân bảo vệ vùng biển Đông Bắc để ngăn thủy quân Tống. Trên bộ, Lý Thường Kiệt xây dựng phòng tuyến ở bờ nam sông Như Nguyệt, một đoạn của sông Cầu, nhằm chặn đường tiến về Thăng Long. Phòng tuyến không đứng riêng lẻ: lực lượng ở biên giới, thủy quân và quân bộ phối hợp ngăn các cánh quân địch. Cách tổ chức ấy giúp bảo vệ nơi trọng yếu và hạn chế khả năng quân Tống hỗ trợ nhau.

Năm 1077, quân bộ Tống do Quách Quỳ chỉ huy tiến vào Đại Việt, còn thủy quân do Hòa Mâu chỉ huy. Thủy quân Tống bị chặn; quân bộ đến bờ bắc Như Nguyệt nhưng các đợt vượt sông đều bị quân ta đẩy lùi. Cuối xuân 1077, Lý Thường Kiệt tổ chức phản công ban đêm, đưa quân vượt sông đánh vào nơi địch đóng, gây tổn thất lớn. Khi quân Tống đã lâm vào khó khăn, ông chủ động giảng hòa. Nhà Tống chấp nhận và rút quân. Đại Việt bảo vệ được nền độc lập. SGK kể câu chuyện Nam quốc sơn hà vang lên ở đền bên sông với cách nói “tương truyền”. Cần giữ tính chất lưu truyền của câu chuyện; không từ đó khẳng định chắc tác giả hoặc người trực tiếp đọc bài thơ.

Với lược đồ trang 59 và 61, trước hết đọc tên, thời gian, chú giải; sau đó phân biệt mũi tên tiến công, rút quân và vị trí phòng tuyến. Tên địa danh đương thời dùng để theo dõi sự kiện; đường biên hiện nay nếu có là thông tin định vị, không đồng nhất với ranh giới thời Lý. Đánh giá Lý Thường Kiệt cần nêu việc làm và tác dụng: chủ động tiến công căn cứ → làm giảm sự chuẩn bị của Tống; xây phòng tuyến, phối hợp lực lượng → chặn địch; chọn thời cơ phản công và giảng hòa → kết thúc chiến tranh, giữ độc lập. Một lời khen chung không thay cho các dẫn chứng ấy.