Kháng chiến chống Mông Cổ năm 1258

Đế chế Mông Cổ mở rộng chinh phục, chuẩn bị tiến vào Đại Việt. Từ cuối năm 1257, nhà Trần tăng cường phòng thủ biên giới, chuẩn bị lực lượng và vũ khí. Quân dân Đại Việt chủ động chuẩn bị bảo vệ nền độc lập. Cần giữ đúng tên lực lượng theo thời gian: cuộc xâm lược năm 1258 là của quân Mông Cổ; hai cuộc sau, năm 1285 và 1287–1288, là của quân Nguyên. Nhà Nguyên được thành lập năm 1271, sau cuộc kháng chiến thứ nhất.

Sơ đồ giúp thấy rút lui có chuẩn bị là một bước tạo điều kiện cho phản công.

Tháng 1/1258, quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy từ Vân Nam tiến vào Đại Việt. Trần Thái Tông trực tiếp chỉ huy chặn giặc tại Bình Lệ Nguyên. Trước thế mạnh ban đầu của địch, quân ta tạm rút để bảo toàn lực lượng. Nhà Trần thực hiện “vườn không nhà trống”: sơ tán dân và không để lại nguồn tiếp tế thuận lợi cho địch. Quân Mông Cổ vào Thăng Long nhưng gặp thành trống, lâm vào khó khăn. Khi thời cơ thuận lợi, quân Trần phản công tại Đông Bộ Đầu. Địch thua, rút khỏi Thăng Long; dân binh ở Quy Hóa tiếp tục chặn đánh trên đường rút. Cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi sau chưa đầy một tháng.

SGK dẫn lời Trần Thủ Độ thể hiện quyết tâm tiếp tục đánh giặc, giúp nhà vua vững lòng trước khó khăn. Tư liệu là căn cứ để nhận xét tinh thần kiên quyết bảo vệ độc lập; không nên dùng một lời nói để thay toàn bộ việc phân tích cách đánh. Với lược đồ trang 68 và sơ đồ trang 69, trước hết tìm hướng quân Mông Cổ tiến vào, nơi quân ta chặn đánh, nơi phản công và hướng địch rút. Sơ đồ diễn biến cần được đọc theo mũi tên, không đọc các ô xen kẽ như một đoạn văn ngang. Khi tự lập sơ đồ, chọn các sự kiện chính rồi nối đúng trình tự; khi lập lược đồ, phải dựa vào nền bản đồ, địa danh và chú giải trong nguồn.