Đông Nam Á từ nửa sau thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XVI

Sơ đồ chọn ba chặng để theo dõi chuyển biến của khu vực; lịch sử mỗi vương quốc có những mốc riêng.

Từ nửa sau thế kỉ X đến thế kỉ XIII, các vương quốc đã hình thành trước đó tiếp tục phát triển. Có thể kể đến Pa-gan ở lưu vực I-ra-oa-đi, Ha-ri-pun-giay-a ở lưu vực Chao Phray-a; Đại Việt, Chăm-pa, Cam-pu-chia trên bán đảo Đông Dương; Sri Vi-giay-a trên đảo Xu-ma-tra. Nông nghiệp lúa nước là nền tảng kinh tế quan trọng của khu vực. Thế kỉ XIII, các cuộc xâm lược của quân Mông–Nguyên làm tăng nhu cầu liên kết giữa các quốc gia, các tộc người. Sự liên kết ấy góp phần hình thành một số vương quốc mới, đồng thời nhiều vương quốc tiếp tục mở rộng và lớn mạnh. Đây là tiến trình diễn ra qua nhiều thế kỉ, không phải mọi nước cùng ra đời trong một năm.

Trong những thế kỉ tiếp theo, Su-khô-thay rồi A-út-thay-a phát triển ở vùng đất Thái Lan ngày nay; A-út-thay-a chinh phục Su-khô-thay và thống nhất đất nước. Lan Xang được thành lập trên vùng đất Lào. Trên các đảo Gia-va và Xu-ma-tra, nhiều tiểu quốc được thống nhất dưới Vương triều Mô-giô-pa-hít. Ma-lắc-ca ra đời và nhanh chóng trở thành một trung tâm buôn bán. Các nhà nước ngày càng hoàn chỉnh bộ máy cai trị, tăng quyền lực của nhà vua và ban hành luật pháp. Hình thư của Đại Việt là một ví dụ. Những thay đổi về tổ chức nhà nước cần được đặt bên cạnh sự phát triển kinh tế để hiểu sự lớn mạnh của các vương quốc.

Mở lược đồ các quốc gia phong kiến ở Đông Nam Á trong SGK, trang 36. Đọc tên lược đồ, xác định thời kì rồi xem chú giải trước khi tìm vị trí. Chú giải phân biệt tên vương quốc lịch sử, tên quốc gia hiện nay đặt trong ngoặc và đường biên giới quốc gia hiện nay. Ví dụ, tên Lan Xang gắn với lịch sử Vương quốc Lào, còn tên nước trong ngoặc giúp xác định vị trí hiện nay. Đường biên hiện nay không cho biết chính xác lãnh thổ Lan Xang vào mọi thời điểm. Một lược đồ khái quát nhiều thế kỉ cũng không có nghĩa mọi vương quốc ghi trên đó đã tồn tại đồng thời từ đầu thời kì.

Nông nghiệp lúa nước tiếp tục phát triển ở các vương quốc. Bên cạnh đó, hoạt động buôn bán, nhất là giao thương đường biển, ngày càng sôi động. Vị trí trên những tuyến trao đổi tạo điều kiện hình thành các trung tâm thương mại, nhưng sự phát triển còn gắn với tổ chức nhà nước và hoạt động của cư dân. Tư liệu trong SGK về Ma-lắc-ca thế kỉ XV kể nhiều loại hàng đến từ Trung Quốc, Ấn Độ, các đảo Đông Nam Á và những vùng xa hơn. Gạo, gia vị, đồ sứ, vải vóc cùng xuất hiện trên thị trường. Sự đa dạng về hàng hóa và nơi xuất phát là căn cứ nhận xét Ma-lắc-ca có giao thương rộng, không phải căn cứ khẳng định đây là nơi duy nhất trên thế giới buôn bán những hàng ấy.

Dùng giấy và thước hoặc công cụ vẽ để đặt các mốc đã đọc theo thứ tự trước–sau. Mỗi mốc ghi ngắn sự kiện, tên vương quốc và nguồn đối chiếu. Có thể chọn ba chặng trong sơ đồ, rồi bổ sung mốc riêng khi học từng nước. Nếu khoảng cách không biểu diễn đúng độ dài thời gian, cần ghi rõ trục chỉ thể hiện thứ tự. Sau khi lập, kiểm lại niên đại và tên sự kiện; đọc trục để nói rõ chuyển biến qua các giai đoạn. Câu luyện về cách đọc chỉ kiểm kiến thức và thao tác, còn sản phẩm trục thời gian cần tự thực hiện.