Chăm-pa: những chuyển biến chính trị

Năm 988, một quý tộc người Chăm lập Vương triều Vi-giay-a. Kinh đô chuyển về Vi-giay-a, còn gọi là Đồ Bàn hoặc Chà Bàn, ở khu vực thuộc tỉnh Gia Lai hiện nay. Đây là bước chuyển trong lịch sử Vương quốc Chăm-pa đã hình thành từ trước, không phải thời điểm Chăm-pa mới ra đời. Khi học tiến trình, cần phân biệt tên vương quốc, tên vương triều và kinh đô. Vương quốc là phạm vi nhà nước được tìm hiểu; vương triều gắn với dòng vua cai trị; kinh đô là nơi đặt trung tâm chính quyền.

Các giai đoạn nổi bật có chiều hướng khác nhau.

Trong giai đoạn 988–1220, Chăm-pa gặp nhiều khó khăn do chiến tranh với Chân Lạp và xung đột với Đại Việt. Năm 1069, vua Chăm-pa cắt ba châu Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh cho Đại Việt; theo SGK chỉnh lí, các địa bàn ấy thuộc tỉnh Quảng Trị hiện nay. Cuộc chiến tranh kéo dài với Chân Lạp khoảng 1113–1220 khiến Chăm-pa hai lần bị chiếm đóng. Từ 1220 đến 1353, Chăm-pa thoát khỏi ách đô hộ của Chân Lạp, củng cố chính quyền, mở rộng và thống nhất lãnh thổ. Đây là thời kì thịnh đạt. Đến cuối thế kỉ XIV–1471, Vương triều Vi-giay-a khủng hoảng, suy yếu rồi sụp đổ. Từ 1471 đến đầu XVI, lãnh thổ Chăm-pa thu hẹp nhiều phần và chia thành nhiều tiểu quốc. Sơ đồ chọn các giai đoạn nổi bật theo SGK. Đọc nhãn từng ô để thấy sự thay đổi từ khó khăn đến thịnh đạt rồi suy yếu; khoảng cách giữa các ô không dùng để đo số năm.

Mở hình 2 trang 91 SGK. Trước hết đọc tên hình và chú giải: nét kẻ tím biểu thị lãnh thổ Chăm-pa thế kỉ X, màu xanh biểu thị lãnh thổ cuối XV. Kí hiệu kinh đô đến cuối X khác kí hiệu kinh đô từ cuối X đến 1471; tháp và thương cảng có kí hiệu riêng. Đối chiếu từng kí hiệu với vị trí, rồi nhận xét lãnh thổ cuối XV thu hẹp so với thế kỉ X. Dùng kí hiệu kinh đô để nhận ra sự chuyển trung tâm về Vi-giay-a; không chỉ nhìn màu lãnh thổ để đoán nơi đặt kinh đô. Lược đồ còn ghi đường biên quốc gia ngày nay, địa danh hiện nay trong ngoặc và khung định vị Việt Nam. Các thông tin này giúp xác định vị trí hiện nay; chúng không thay thế ranh giới lịch sử. Chẳng hạn, “Vi-giay-a” là tên kinh đô xưa, còn “An Nhơn – Gia Lai” là chú thích giúp định vị ngày nay.