Ấn Độ qua ba vương triều Gúp-ta, Đê-li, Mô-gôn

Ấn Độ nằm ở Nam Á, gắn với một bán đảo lớn. Phía bắc có dãy Hi-ma-lay-a; ba mặt còn lại giáp biển. Đồng bằng Ấn–Hằng và cao nguyên Đê-can là những bộ phận địa hình nổi bật; khí hậu đa dạng. Đồng bằng tạo điều kiện trồng trọt, còn giáp biển thuận lợi cho giao thương; các hoạt động ấy vẫn phụ thuộc tổ chức sản xuất và tình hình xã hội. Không gian của các vương triều trong lịch sử có thể mở rộng hoặc thu hẹp. Khi học về Gúp-ta, Đê-li, Mô-gôn, cần theo địa bàn và thời gian trong sách, không lấy đường biên quốc gia hiện nay để coi lãnh thổ mọi triều đại đều giống nhau.

Đầu thế kỉ IV, Gúp-ta I lên ngôi, thống nhất đất nước và lập Vương triều Gúp-ta. Lãnh thổ mở rộng hầu khắp lưu vực sông Hằng. Công cụ sắt được dùng rộng rãi, nhiều công trình thủy lợi được xây dựng; buôn bán trong nước và quan hệ với A-rập, Đông Nam Á phát triển. Đời sống ổn định, sung túc khiến thời kì này được gọi là thời hoàng kim. SGK dẫn lời ca ngợi trong Phật quốc kí của nhà sư Pháp Hiển về pháp luật khoan hòa, thành thị tráng lệ và việc lập nhà an dưỡng, bệnh xá. Đọc những chi tiết ấy cùng thông tin kinh tế giúp có căn cứ nhận xét sự phát triển. Đây là lời ghi chép lịch sử được dẫn lại, không phải một bảng thống kê mọi nhóm cư dân. Sơ đồ trong bài chọn ba vương triều tiêu biểu. Giữa các mốc có những giai đoạn khác; không thể hiểu ba vương triều nối kín toàn bộ thời gian từ thế kỉ IV đến XIX.

Từ cuối thế kỉ XII, người Hồi giáo gốc Thổ Nhĩ Kỳ xâm nhập miền Bắc Ấn Độ, lập Vương triều Hồi giáo Đê-li năm 1206. Nhà vua có quyền lực cao nhất, chia đất nước thành các khu vực do tướng lĩnh Hồi giáo cai quản; người theo Hin-đu giáo chỉ giữ những chức vụ không quan trọng. Triều đình còn tiến hành xâm chiếm các tiểu quốc phía nam. Nghề trồng lúa được khuyến khích; thủ công nghiệp, thương nghiệp tiếp tục phát triển. Thành thị và hải cảng mở rộng giao thương với Trung Quốc, Đông Nam Á, A-rập và phương Tây. Tuy vậy, phân biệt sắc tộc và tôn giáo làm nhân dân bất bình, mâu thuẫn dân tộc gay gắt, dẫn tới các cuộc đấu tranh chống triều đình. Kinh tế phát triển không tự xóa bỏ bất bình đẳng xã hội. Khi so sánh thời Đê-li với một vương triều khác, cần xem đồng thời sản xuất, cai trị và đời sống các nhóm dân cư.

Đầu thế kỉ XVI, người Hồi giáo tự nhận là dòng dõi Mông Cổ ở Ấn Độ lật đổ Đê-li, lập Vương triều Mô-gôn. Đất nước đạt bước phát triển mới dưới thời A-cơ-ba, trị vì 1556–1605. Về chính trị, ông cải cách bộ máy từ Trung ương đến địa phương, chia đất nước thành 15 tỉnh, trực tiếp bổ nhiệm quan lại và sửa đổi luật pháp. Về kinh tế, triều đình đo lại ruộng đất, định thuế hợp lí, thống nhất đo lường; nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại phát triển. Về xã hội, A-cơ-ba xây dựng hòa hợp dân tộc trên cơ sở hạn chế phân biệt sắc tộc, tôn giáo, có biện pháp ngăn sự bóc lột nặng nề của quý tộc. Ông khuyến khích sáng tạo văn hóa, nghệ thuật. Các chính sách góp phần ổn định đất nước và thúc đẩy kinh tế, văn hóa. Sau thời A-cơ-ba, chia rẽ và khủng hoảng xuất hiện trở lại. Vương triều Mô-gôn tồn tại đến giữa thế kỉ XIX, khi thực dân Anh xâm lược Ấn Độ. Không nên lấy sự phát triển dưới một vị vua để coi toàn bộ những thế kỉ sau đều ổn định như nhau.