Vương quốc Phù Nam

Trên cơ sở văn hóa Óc Eo, Vương quốc Phù Nam ra đời khoảng thế kỉ I. Địa bàn chủ yếu là vùng Nam Bộ nước ta hiện nay. Khi phát triển mạnh, phạm vi được mở rộng, có thể bao gồm nhiều vùng đất thuộc một số nước Đông Nam Á ngày nay theo SGK. Óc Eo, nay thuộc An Giang, Việt Nam, và Ăng-co Bo-rây, nay thuộc Cam-pu-chia, là những trung tâm chính trị, kinh tế quan trọng. Tên quốc gia, tỉnh hiện nay giúp định vị di tích; không có nghĩa toàn bộ lãnh thổ cổ trùng một đường biên hiện đại. Vùng Nam Bộ có nền tảng cư dân, văn hóa bản địa lâu đời.

Trong khoảng thế kỉ III–V, Phù Nam phát triển thành đế chế hùng mạnh ở Đông Nam Á. Đầu thế kỉ VI, vương quốc dần suy yếu do nhiều nguyên nhân; đầu thế kỉ VII bị người Chân Lạp xâm chiếm. Theo dõi bốn giai đoạn trên sơ đồ: ra đời → phát triển → suy yếu → bị xâm chiếm. Các mốc là những khoảng thời gian khái quát theo SGK, không tự đổi thành một năm chính xác. Không gộp sự suy yếu đầu thế kỉ VI với việc bị xâm chiếm đầu thế kỉ VII thành cùng một mốc.

Cư dân trồng lúa nước, chăn nuôi, đánh bắt thủy hải sản; làm gốm, đồ trang sức, thủy tinh và luyện kim đồng, sắt để chế tạo công cụ, vũ khí. Đồng bằng, sông nước và vị trí gần biển tạo điều kiện, được cư dân khai thác bằng nhiều nghề. Buôn bán là nét nổi bật: hàng hóa trao đổi trong nước và với thương nhân từ Trung Quốc, Chăm-pa, Mã Lai, Ấn Độ qua các cảng thị, tiêu biểu Óc Eo. Sản xuất tạo hàng hóa, cảng thị kết nối trao đổi; không tách thương mại khỏi nền tảng nông nghiệp, thủ công.

Hai thế kỉ đầu, tổ chức nhà nước còn đơn giản; từ thế kỉ III dần hoàn thiện. Vua đứng đầu, có quyền lực cao nhất, dưới là hệ thống quan lại giúp việc với nhiều cấp bậc. Xã hội có tăng lữ, quý tộc, dân tự do và nô lệ. Trong dân tự do có thương nhân, thợ thủ công, nông dân. Các nghề khác nhau phản ánh hoạt động kinh tế đa dạng; nô lệ có vị thế lệ thuộc, không đồng nhất với mọi dân tự do. Chăm-pa và Phù Nam đều có vua, quan lại và các tầng lớp xã hội tương đồng. Khi so sánh, phân biệt “vua đứng đầu” là tổ chức nhà nước, còn “dân tự do” là tầng lớp xã hội.

Cư dân thờ nhiều thần, tiêu biểu thần Mặt Trời. Qua giao lưu, họ chủ động tiếp nhận Phật giáo và Bà La Môn giáo từ Ấn Độ; từ Phù Nam các tôn giáo ấy tiếp tục truyền bá tới những vùng khác ở Đông Nam Á. Nghề tạc tượng thần, tượng Phật bằng đá, gỗ phát triển, tạo phong cách Phù Nam riêng; ngoài ra còn có tượng kim loại và đồ trang sức tinh xảo. Trong SGK trang 93, tượng thần Vi-snu là dẫn chứng về Ấn Độ giáo, tượng Phật Sơn Thọ là dẫn chứng về Phật giáo. Đọc chú thích trước khi nhận xét, không gọi mọi tượng là cùng một vị thần hoặc cùng một tôn giáo.

Cư dân dùng ghe, thuyền đi trên kênh rạch, dùng ngựa, trâu, bò kéo xe. Họ dựng nhà sàn bằng gỗ trên mặt nước, lợp mái lá, thích ứng với môi trường sông nước và khí hậu nóng ẩm. Dấu tích cọc nhà sàn được tìm thấy ở Óc Eo là một nguồn giúp tìm hiểu cách ở. So với Chăm-pa, Phù Nam cũng có trồng lúa, thủ công, thương mại và giao lưu tôn giáo. Mỗi vương quốc có địa bàn, tiến trình và thành tựu riêng. Khi liên hệ ghe thuyền, tín ngưỡng hay nhà ở với Nam Bộ hiện nay, cần quan sát cụ thể; không kết luận mọi sinh hoạt đã giữ nguyên qua hàng nghìn năm.

Phù Nam ra đời khoảng thế kỉ I trên nền văn hóa Óc Eo; hùng mạnh III–V, suy yếu đầu VI, bị Chân Lạp xâm chiếm đầu VII. Kinh tế đa dạng với cảng thị, giao thương nổi bật; xã hội phân hóa và văn hóa có nhiều thành tựu. Dùng hiện vật, tư liệu và địa danh đúng bối cảnh khi nhận xét.