Trái Đất tự quay quanh trục và hệ quả

Trái Đất tự quay quanh một trục tưởng tượng nối hai cực, theo hướng **từ tây sang đông**. Nếu nhìn từ phía cực Bắc xuống, chiều quay là ngược chiều kim đồng hồ. Trong bài học, thời gian tự quay được lấy khoảng **24 giờ**, tức một ngày đêm. Trục Trái Đất nghiêng một góc khoảng **66°33′ so với mặt phẳng quỹ đạo**. Khi đọc góc, cần giữ cả mặt phẳng dùng để đo; chỉ nhớ số mà bỏ mốc đo sẽ dễ nhầm.

Do Trái Đất có dạng khối cầu, tại một thời điểm Mặt Trời chỉ chiếu sáng một nửa: phần được chiếu sáng là ban ngày, phần khuất ánh sáng là ban đêm. Sự tự quay đưa các địa điểm lần lượt vào vùng sáng rồi vùng tối, tạo ra ngày đêm luân phiên. Trên hình nhìn từ cực Bắc, theo dõi mũi tên quay để hình dung một địa điểm đi qua hai vùng. Ở các vùng cực có thời kì ngày hoặc đêm kéo dài; độ dài ngày đêm sẽ được tìm hiểu ở bài kế tiếp.

Do Trái Đất tự quay, các nơi ở kinh độ khác nhau có vị trí đối với Mặt Trời khác nhau trong cùng một thời điểm. Giờ gắn với kinh tuyến từng nơi gọi là **giờ địa phương**. Để thuận tiện sinh hoạt, người ta dùng **giờ khu vực**. Theo mô hình trong SGK, bề mặt Trái Đất được chia thành 24 khu vực giờ; hai khu vực kế tiếp chênh nhau một giờ. Khu vực số 0 có kinh tuyến Grin-uých đi qua chính giữa, dùng làm mốc tính giờ. Các địa điểm trong cùng một khu vực dùng chung một giờ. Việt Nam thống nhất sử dụng giờ khu vực số 7, sớm hơn giờ mốc 7 giờ. Ranh giới múi giờ thực tế được điều chỉnh theo quy định của các quốc gia. Bài tính dưới đây cho sẵn độ lệch giờ để không phải suy đoán giờ từng nơi.

Sự tự quay của Trái Đất còn làm lệch hướng chuyển động của vật thể trên bề mặt, thể hiện qua tác động của lực Cô-ri-ô-lít. Ở **bán cầu Bắc**, hướng chuyển động lệch về **bên phải**; ở **bán cầu Nam**, lệch về **bên trái**, so với hướng chuyển động ban đầu. Trên sơ đồ, vật đều đang chuyển động về hướng bắc. Bên phải lúc này là phía đông, bên trái là phía tây. Nếu vật chuyển động về hướng nam, bên phải sẽ là phía tây. Vì vậy không thể học thuộc “bán cầu Bắc luôn lệch về đông”.

Dùng một bóng đèn làm nguồn sáng và đánh dấu một điểm trên quả Địa Cầu, ngoài vùng cực. Giữ bóng đèn cố định, quay quả Địa Cầu từ tây sang đông. Theo dõi điểm đánh dấu đi vào vùng sáng rồi vùng tối để giải thích ngày đêm luân phiên. Không quay quả Địa Cầu quanh bóng đèn trong bước quan sát này.