Tìm hiểu quan hệ con người và thiên nhiên ở địa phương

Có thể chọn một trong bốn hướng: nguồn lợi tự nhiên và vai trò với đời sống, sản xuất; ô nhiễm môi trường; thiên tai và phòng chống; bảo vệ thiên nhiên, sử dụng tài nguyên hợp lí. Chọn phạm vi nhỏ, thiết thực, có nguồn tài liệu và điều kiện tìm hiểu phù hợp. Khác với việc chỉ mô tả một thành phần tự nhiên, trọng tâm bài này là mối quan hệ với hoạt động con người. Ví dụ minh họa: tìm hiểu việc dùng nước và xử lí nước thải ở một khu vực; nước phục vụ đời sống thế nào, hoạt động sử dụng ảnh hưởng chất lượng nước ra sao, đang có biện pháp bảo vệ nào. Không chọn đề tài quá rộng như“mọi vấn đề môi trường cả nước”cho một báo cáo ngắn. Nếu chọn thiên tai, tìm tài liệu và biện pháp phòng tránh; không đi vào nơi nguy hiểm hoặc tự tạo tình huống thử nghiệm.

Thống nhất đề tài, thành lập nhóm, phân công tìm tài liệu, quan sát, tổng hợp và trình bày. Chọn thời gian, địa điểm, chuẩn bị sổ ghi, bản đồ, ảnh hoặc thiết bị cần thiết. Thực địa theo tổ chức và hướng dẫn của giáo viên, người lớn phụ trách; giữ vị trí quan sát an toàn. Có thể dùng sách, trang cơ quan quản lí, tài liệu địa phương, kết hợp quan sát và hỏi người dân khi phù hợp. Mỗi thông tin cần ghi nguồn, thời gian, địa điểm, phạm vi; ảnh có chú thích và số liệu có đơn vị. Không tự thử nước, chạm chất thải hoặc vào khu vực hạn chế để lấy bằng chứng. Bài Đ 26 đã hướng dẫn chi tiết cách chuẩn bị và ghi nhận thông tin. Bài này dùng cách làm đó, tập trung thêm vào tác động hai chiều và giải pháp. Phân tích tài liệu trực tuyến hỗ trợ thực hành; câu lựa chọn không xác nhận đã thực địa hoặc hoàn thành báo cáo thật.

Quan sát trực tiếp cho biết điều thấy tại nơi và lúc ghi nhận. Lời kể cho thêm thông tin về trải nghiệm nhưng cần đối chiếu. Số liệu cần biết cách thu thập, đơn vị, năm và phạm vi. Không coi mọi nguồn có cùng độ chắc chắn chỉ vì cùng nói về một địa điểm. Tình huống giả định: một đoạn sông có rác nổi khi quan sát. Có thể ghi nhận rác tại thời điểm đó, nhưng chưa đủ khẳng định thành phần hóa chất, mức độc hại hoặc cơ sở nào gây ra. Muốn nêu nguyên nhân cụ thể phải có tài liệu, kết quả kiểm tra hoặc bằng chứng thích hợp. Nếu dùng số liệu theo địa giới trước sắp xếp, ghi đúng năm và phạm vi cũ. Muốn mô tả đơn vị hiện nay cần dữ liệu cùng địa giới, không chỉ thay tên hành chính trên bảng cũ.

Sắp xếp thông tin theo hai chiều: tự nhiên cung cấp điều kiện hoặc gây khó khăn gì; hoạt động con người sử dụng, bảo vệ hay làm suy giảm điều kiện đó thế nào. Đối chiếu các nguồn cùng cơ sở, ghi phần thống nhất và phần còn chưa rõ. Trong ví dụ dùng nước, cần biết nguồn cung, mục đích sử dụng, cách thu gom/xử lí nước thải và thông tin chất lượng có kiểm chứng. Nếu thiếu dữ liệu, nêu giới hạn. Không chọn riêng thông tin thuận với kết luận đã định sẵn. Giải pháp phải xử lí vấn đề đã tìm thấy, phù hợp điều kiện và trách nhiệm thực hiện.

Báo cáo nêu đề tài, nơi/thời gian, ý nghĩa; nguồn và cách tìm hiểu; hiện trạng; tác động hai chiều; nguyên nhân có căn cứ; giải pháp và giới hạn thông tin. Dùng ảnh, bảng, biểu đồ có chú thích, đơn vị và nguồn để hỗ trợ từng nhận xét. Phân công trình bày, chuẩn bị tư liệu và trao đổi kết quả trước lớp. Khi có góp ý hoặc nguồn mới, kiểm lại và sửa những kết luận chưa đủ căn cứ. Một báo cáo ngắn, rõ, trả lời đúng câu hỏi có giá trị hơn nhiều trang liệt kê không gắn với vấn đề.