Sóng, thủy triều và dòng biển

Sóng biển, thủy triều và dòng biển là ba dạng vận động khác nhau. Sóng có nước dao động quanh vị trí và sự lan truyền của sóng; thủy triều làm mực nước thay đổi theo thời gian; dòng biển là nước chảy thành dòng trong đại dương. Hình minh họa đặt ba hiện tượng cạnh nhau để phân biệt biểu hiện. Sóng biển chủ yếu do gió tạo ra. Gió mạnh và thổi lâu thường tạo sóng lớn hơn. Nhìn sóng tiến vào bờ không có nghĩa toàn bộ khối nước từ ngoài khơi di chuyển vào bờ cùng với mỗi đợt sóng. Cũng không dùng hình giản lược để khẳng định nước chỉ chuyển động thẳng đứng tuyệt đối.

Thủy triều là hiện tượng nước biển dâng cao, hạ thấp theo quy luật hằng ngày. Hiện tượng này liên quan lực hút của Mặt Trăng, Mặt Trời cùng với lực li tâm. Số lần lên xuống trong ngày khác nhau theo nơi: có nơi một lần, có nơi hai lần hoặc không đều. Triều lên và triều xuống chỉ các thời kì mực nước đang dâng hoặc hạ. Triều cường và triều kém so sánh mức chênh lệch giữa nước cao và thấp trong tháng: triều cường có mức lên xuống lớn, thường gắn những ngày trăng tròn hoặc không trăng; triều kém có mức lên xuống nhỏ, thường gắn những ngày trăng khuyết theo SGK. Không hiểu triều cường là mọi lần triều lên. Khi xem hai ảnh vịnh Phăn-đi ở SGK trang 165, tìm cùng một mốc đá trên bờ, so phần bãi được lộ ra và mực nước ở hai thời điểm. Mốc cố định giúp tránh nhầm sự thay đổi góc chụp với sự thay đổi mực nước.

Dòng biển là các dòng nước chảy trong biển và đại dương. Các dòng biển trên mặt được học hình thành chủ yếu do tác động của gió thường xuyên. Dòng nóng có nước ấm hơn nước biển xung quanh; dòng lạnh có nước lạnh hơn xung quanh. Không dùng 0°C làm ranh giới để đặt tên. Theo quy luật khái quát, dòng nóng thường đưa nước từ vĩ độ thấp tới vĩ độ cao hơn, dòng lạnh từ vĩ độ cao tới thấp hơn. Cần xem hướng cụ thể trên bản đồ; có những đoạn chảy gần theo vĩ tuyến. Ví dụ tự đặt: một dòng nước 18°C đi qua vùng có nước xung quanh 14°C thì ấm hơn xung quanh, nên được xét là dòng nóng trong tình huống này. Nước 18°C không cần phải nóng như nước đun mới gọi là dòng biển nóng. Dòng biển còn ảnh hưởng điều kiện khí hậu ven bờ và hoạt động khai thác hải sản; mức tác động cần xét cùng các điều kiện địa lí khác.

Mở hình 3 SGK trang 166. Chú giải dùng mũi tên màu hồng cho dòng nóng, màu xanh cho dòng lạnh. Tìm đại dương, đọc tên dòng, đối chiếu màu rồi nhìn đầu mũi tên để xác định hướng chảy. Không coi màu của đất liền là nhiệt độ dòng biển. | Đại dương | Ví dụ dòng nóng | |---|---| | Thái Bình Dương | Cư-rô-si-ô; Đông Ô-xtrây-li-a | | Đại Tây Dương | Gơn-xtơ-rim; Bra-xin | | Đại dương | Ví dụ dòng lạnh | |---|---| | Thái Bình Dương | Ca-li-phoóc-ni-a; Pê-ru | | Đại Tây Dương | Ca-na-ri; Ben-ghê-la | Ví dụ, tìm bờ tây Nam Mỹ trên bản đồ. Dòng Pê-ru có kí hiệu xanh, mũi tên dọc ven bờ hướng về phía Xích đạo: đó là dòng lạnh. Ở phía đông châu Đại Dương, dòng Đông Ô-xtrây-li-a có kí hiệu hồng, hướng về phía nam: đó là dòng nóng. Tên và hướng cần đọc từ đúng hình, không tự vẽ một đường chảy theo trí nhớ.

Sóng thần có thể xuất hiện khi động đất hoặc núi lửa ngầm làm xáo động mạnh nước biển. Đây là thiên tai nguy hiểm, khác sóng biển thông thường chủ yếu do gió. Không dùng quan sát chim bay hay mùi nước biển làm cách dự báo chắc chắn. Ở ven biển, động đất mạnh hoặc kéo dài, nước biển rút hay dâng đột ngột bất thường có thể là cảnh báo tự nhiên. Khi có thể di chuyển an toàn, nhanh chóng rời vùng nguy hiểm tới nơi cao hoặc sâu trong đất liền, không chờ ra xem sóng. Tuân theo hướng dẫn địa phương; chỉ trở lại khi được thông báo an toàn. Phần ứng phó được đối chiếu NOAA/NWS.

Có thể chọn một dòng biển trong bảng để tìm hiểu thêm. Bắt đầu từ bản đồ SGK: ghi tên, đại dương, loại nóng/lạnh, hướng và đoạn ven bờ đi qua. Sau đó chọn tài liệu đáng tin cậy về ảnh hưởng tới khí hậu hoặc hải sản vùng ven bờ ấy; ghi tên nguồn, thời điểm và số liệu nếu có. Trình bày ngắn theo mạch vị trí dòng biển → đặc điểm nước → ảnh hưởng được nguồn chứng minh. Không lấy một trường hợp để kết luận mọi vùng ven dòng lạnh đều là hoang mạc, hoặc chỉ một dòng biển quyết định toàn bộ khí hậu. Sơ đồ tổng kết có thể tách ba nhánh sóng, thủy triều, dòng biển, mỗi nhánh ghi biểu hiện và nguyên nhân đã học.