Sông, hồ và sử dụng tổng hợp nguồn nước

Sông là dòng chảy thường xuyên tương đối lớn trên bề mặt lục địa và đảo, được nước mưa, nước ngầm, nước băng tuyết tan cung cấp. Một hệ thống sông gồm dòng chính, các phụ lưu và các chi lưu. Phụ lưu đổ nước vào dòng chính; chi lưu tách từ dòng chính, đưa nước đi. Lưu vực sông là vùng đất cung cấp nước thường xuyên cho sông. Nó rộng hơn phần lòng sông đang có nước. Trên mô hình giả định, nét đứt giới hạn lưu vực; mũi tên cho chiều chảy. P và Q đổ vào dòng chính nên là phụ lưu; R và S đưa nước từ dòng chính ra biển nên là chi lưu.

Trong năm, mực nước sông thường thay đổi. Mùa lũ có mực nước cao; mùa cạn có mực nước thấp. Muốn giải thích thời gian mùa lũ, trước hết tìm nguồn nước cung cấp chủ yếu. | Nguồn nước chủ yếu | Mùa lũ theo khái quát SGK | |---|---| | Mưa | Trùng với mùa mưa | | Tuyết tan | Trùng với mùa xuân | | Băng tan | Vào đầu mùa hạ | | Nhiều nguồn cùng cung cấp | Diễn biến phức tạp hơn | Ví dụ, sông chủ yếu nhận nước mưa có nhiều nước vào mùa mưa. Không thể kết luận mọi sông đều lũ cùng tháng: chế độ mưa khác nhau theo nơi; sông có nhiều nguồn cấp còn chịu tác động phối hợp của các nguồn.

Trong hệ thống sông Hồng, sông Đà và sông Lô là phụ lưu; sông Đuống và sông Luộc là chi lưu. Căn cứ vẫn là quan hệ dòng nước: đổ vào hay tách ra từ dòng chính. Khi dùng một bản đồ hệ thống sông để kiểm lại, tìm sông Hồng trước, đọc tên các nhánh và hướng chảy từ thượng nguồn xuống hạ lưu. Không suy quan hệ phụ lưu, chi lưu từ việc tên sông dài hay ngắn, hoặc nhánh nằm trái hay phải tờ bản đồ.

Hồ là vùng trũng chứa nước trên bề mặt Trái Đất, không trực tiếp thông với biển. Các hồ khác nhau về nguồn gốc, hình dạng và kích thước; có hồ tự nhiên và hồ do con người tạo ra. Theo ví dụ SGK, Hồ Tây ở Hà Nội hình thành từ một khúc uốn của sông Hồng; hồ thủy điện là ví dụ hồ nhân tạo. Hồ và sông đều có thể cung cấp nước cho đời sống, sản xuất. Tuy vậy, hồ không phải là một phụ lưu chỉ vì có nước chảy vào nó; cần phân biệt dạng chứa nước với quan hệ giữa các dòng sông.

Nước sông, hồ phục vụ sinh hoạt, tưới tiêu, thủy điện, giao thông, nuôi trồng thủy sản và du lịch. Sử dụng tổng hợp là phối hợp nhiều mục đích trên cùng nguồn nước để tăng hiệu quả, hạn chế lãng phí và góp phần bảo vệ nguồn. Theo hình 2 SGK trang 160, hồ Hòa Bình có các hoạt động thủy điện, du lịch ven hồ và nuôi cá; nguồn nước còn gắn với phòng chống lũ, tưới và giao thông. Ví dụ cho thấy một hồ có thể đáp ứng nhiều nhu cầu. Không phải cứ tăng số hoạt động bất kể điều kiện là sử dụng tổng hợp tốt. Cần phối hợp, giữ chất lượng nước và khả năng cung cấp. Khi tìm hiểu sông hoặc hồ ở địa phương, chọn một nguồn nước; ghi các mục đích đang sử dụng và nguồn thông tin, rồi đề xuất cách phối hợp phù hợp. Phân biệt điều đã biết với điều cần khảo sát thêm, không tự coi mọi mục đích đều khả thi.