Hơi nước, mây, mưa và lượng mưa

Nước ở biển, sông, hồ và trên mặt đất bốc hơi; sinh vật thoát hơi nước. Các quá trình đó đưa hơi nước vào không khí. Lượng hơi nước có trong không khí thể hiện độ ẩm; trong bài học, ẩm kế hiển thị độ ẩm theo phần trăm (%). Không khí chỉ chứa được một lượng hơi nước nhất định ở một nhiệt độ nhất định. Khi độ ẩm đạt 100%, không khí bão hòa hơi nước theo cách diễn đạt của bài học. Không khí bão hòa tiếp tục lạnh đi có thể làm hơi nước ngưng tụ. Độ ẩm 85% chưa phải 100%, nhưng không có nghĩa 85% khối lượng không khí là nước. Để thực hành với ẩm kế điện tử, đặt ở nơi cần đo theo hướng dẫn của thiết bị, tránh nắng trực tiếp hoặc nguồn nhiệt, hơi nước tác động ngay vào dụng cụ. Chờ chỉ số ổn định rồi đọc số kèm dấu %, ghi địa điểm và thời điểm. Nếu màn hình có cả nhiệt độ và độ ẩm, nhận đúng đơn vị để không đổi chỗ hai số. Không dùng một số đo độ ẩm để suy trực tiếp lượng mưa trong ngày.

Khi không khí đã bão hòa mà tiếp tục lạnh đi, hơi nước ngưng tụ thành các hạt nước nhỏ. Nhiều hạt nhỏ tập hợp tạo thành mây. Các hạt lớn dần, đủ nặng thì rơi xuống thành mưa. Sơ đồ nối từng bước để giải thích vì sao mây và mưa liên quan đến hơi nước. Không phải cứ nhìn thấy mây là mưa sẽ rơi ngay; cần có quá trình hình thành và phát triển của các hạt nước.

Lượng mưa phân bố không đều trên Trái Đất. Theo khái quát của SGK, vùng Xích đạo thường mưa nhiều, trên 2 000 mm/năm; nhiều nơi ở vùng chí tuyến và vùng cực mưa ít, dưới 500 mm/năm. Vùng ôn đới có lượng mưa thay đổi, khoảng 500 đến trên 1 000 mm/năm. Trong cùng một vùng vĩ độ vẫn có khác biệt. Khi đọc hình 6 ở SGK trang 149, đọc chú giải các khoảng mưa trước. Tìm Xích đạo, chí tuyến và vòng cực, rồi đối chiếu màu của từng vùng với khoảng số trong chú giải. Không dùng riêng độ đậm nhạt theo cảm giác để đo lượng mưa. Có thể theo dõi mưa tại nơi ở theo hướng dẫn của giáo viên: dùng đúng dụng cụ, đặt ở nơi không bị mái che hoặc vật cản ảnh hưởng, ghi ngày và đơn vị; chỉ đọc khi điều kiện an toàn. Đối chiếu các ngày có số liệu trước khi nhận xét, không lấy một ngày mưa to để kết luận lượng mưa của cả năm. Ví dụ trên hình 6: vùng A-ma-dôn ở Nam Mỹ có khu vực màu xanh đậm, ứng với trên 2 000 mm/năm; phần hoang mạc Xa-ha-ra màu vàng ứng với dưới 200 mm/năm. Cần khoanh đúng vùng theo màu, không suy toàn bộ một châu lục đều thuộc cùng một khoảng mưa.