Dân số và phân bố dân cư thế giới

Quy mô dân số là số người sinh sống trong một lãnh thổ tại thời điểm xác định. Số dân thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các quốc gia, khu vực. Biểu đồ SGK trang 180 cho thấy dân số toàn thế giới tăng qua các mốc được chọn, từ 1 tỉ năm 1804 lên 7,6 tỉ năm 2018. Bộ dữ liệu này được dùng để luyện đọc biểu đồ trong SGK bản chỉnh sửa 2026. Số 7,6 tỉ gắn năm 2018, không dùng làm số dân hiện nay. Xu hướng tăng của tổng dân số thế giới cũng không có nghĩa mọi quốc gia đều tăng ở mọi thời điểm.

Với biểu đồ gốc hình 1 SGK trang 180, trục ngang ghi năm, trục dọc ghi tỉ người; độ cao cột thể hiện quy mô dân số. Với hình thanh trong bài này, năm ghi ở từng hàng, độ dài thanh thể hiện số dân. Cả hai cùng dùng dữ liệu SGK. Muốn biết mất bao lâu để tăng thêm 1 tỉ, lấy năm đạt mức sau trừ năm đạt mức trước. Ví dụ từ 1 tỉ năm 1804 đến 2 tỉ năm 1927 là 1927−1804=123 năm; từ 6 tỉ năm 1999 đến 7 tỉ năm 2011 là 12 năm. Các khoảng tương ứng từ 1→2,2→3,3→4,4→5,5→6,6→7 tỉ là 123,33,14,13,12,12 năm. Dãy có xu hướng rút ngắn, nhưng hai khoảng cuối bằng nhau; không nói mọi khoảng sau luôn ngắn hơn trước. Từ 7 tỉ đến 7,6 tỉ chưa tăng đủ 1 tỉ, nên không đặt ngang với các khoảng tăng 1 tỉ. Không dùng dãy lịch sử này để khẳng định tốc độ tăng sẽ ngày càng nhanh mãi.

Mật độ dân số cho biết số người trung bình trên một đơn vị diện tích. Khi dùng km², tính bằng số dân chia diện tích; đơn vị là người/km². Số dân và diện tích phải cùng phạm vi lãnh thổ, phù hợp thời điểm dữ liệu. Ví dụ giả định: khu vực có 120000 người, diện tích 300 km² thì mật độ là 120000:300=400 người/km². Đây là trung bình cả khu vực, không có nghĩa từng ô 1 km² đều đúng 400 người. Hai nơi cùng số dân nhưng diện tích khác nhau có thể có mật độ khác nhau.

Hình 2 SGK trang 181 là bản đồ phân bố dân cư thế giới năm 2018. Chú giải chia các mức dưới 5;5–25;26–250; trên 250 người/km². Trước tiên đọc năm và chú giải, rồi tìm vùng màu tương ứng, nêu tên khu vực. Trên bản đồ, các vùng đông dân nổi bật có ở Nam Á, Đông Á và một số nơi thuộc châu Âu, Đông Nam Á. Các vùng thưa dân có ở phía bắc Bắc Mỹ, bắc châu Á, vùng hoang mạc Bắc Phi, phần lớn nội địa Ô-xtrây-li-a. Không kết luận cả một châu lục đều đông hoặc thưa, vì trong cùng châu có nhiều mức mật độ. Điều kiện tự nhiên thuận lợi như địa hình, khí hậu, nguồn nước góp phần thu hút dân cư; nơi băng giá, hoang mạc khô hạn thường thưa dân. Kinh tế phát triển, việc làm, giao thông và lịch sử cư trú cũng ảnh hưởng. Các yếu tố tác động cùng nhau, không chỉ một yếu tố quyết định mọi phân bố.