Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ II đến X

Cư dân thuộc văn hóa Sa Huỳnh thời đại đồ sắt sinh sống trên dải đất miền Trung Việt Nam, về sau trở thành một bộ phận cư dân Chăm-pa. Dưới thời thuộc Hán, Tượng Lâm là huyện ở phía nam quận Nhật Nam. Năm 192, người dân Tượng Lâm dưới sự lãnh đạo của Khu Liên nổi dậy lật đổ ách cai trị ngoại bang, lập nước Lâm Ấp, tên gọi ban đầu của Vương quốc Chăm-pa. Sự ra đời gắn với nền tảng cư dân bản địa và cuộc đấu tranh giành độc lập.

Chăm-pa phát triển qua nhiều giai đoạn, gắn với vai trò của những vùng đất khác nhau. Trước thế kỉ VIII, trung tâm ở ven sông Thu Bồn, kinh đô Sin-ha-pu-ra tại vùng Trà Kiệu, nay thuộc Đà Nẵng. Thế kỉ VIII, kinh đô dịch về phía nam, gọi là Vi-ra-pu-ra tại vùng Phan Rang, nay thuộc Khánh Hòa. Thế kỉ IX, kinh đô chuyển về Đồng Dương, gọi là In-đra-pu-ra, nay thuộc Đà Nẵng. Đọc sơ đồ để ghép đúng giai đoạn và tên kinh đô. Các tên địa điểm hiện nay giúp định vị; sơ đồ không biểu thị đường đi hoặc ranh giới của vương quốc.

Cư dân trồng lúa, chăn nuôi, làm gốm, trang sức và dụng cụ sản xuất; khai thác nguồn lợi rừng như trầm hương, kì nam, nguồn lợi biển như cá, tôm, ngọc trai. Sản phẩm phục vụ đời sống và trao đổi. Đồng bằng ven sông, rừng và biển tạo những điều kiện khác nhau cho các nghề. Cư dân giỏi đi biển, đưa Chăm-pa thành một trung tâm buôn bán quốc tế kết nối Trung Hoa, Ấn Độ và các nước Ả Rập. Trầm hương, ngọc trai và những sản vật khác được trao đổi lấy hàng hóa từ bên ngoài. Hoạt động nông nghiệp, thủ công và thương mại cùng có vai trò; không coi một nghề là toàn bộ nền kinh tế.

Vua đứng đầu, có quyền lực tối cao. Trong tín ngưỡng, vua thường được đồng nhất với một vị thần. Dưới vua là tể tướng và hai quan đại thần văn, võ; tiếp đó là quan đứng đầu các cấp châu, huyện, làng. Đây là mô tả tổ chức quyền lực, không phải khẳng định nhà vua có quyền năng siêu nhiên. Xã hội gồm tăng lữ, quý tộc, dân tự do và một bộ phận nhỏ nô lệ. “Tăng lữ” là những người tu hành; dân tự do làm nhiều nghề sản xuất, trao đổi. Phân biệt bộ máy cai trị với các tầng lớp xã hội: một bên nói ai quản lí, một bên nói các nhóm cư dân và vị thế của họ.

Cư dân sử dụng chữ Phạn và từ thế kỉ IV cải biên hệ chữ của người Ấn Độ để tạo chữ Chăm cổ. Thành tựu này thể hiện cả ảnh hưởng bên ngoài và sự sáng tạo riêng. Bên cạnh tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời, Núi, Nước, Lúa, cư dân tiếp nhận Phật giáo, Bà La Môn giáo. Tín ngưỡng, tôn giáo gắn với các công trình và điêu khắc như Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương. Nhiều lễ hội cầu mong đời sống tốt đẹp, mùa màng bội thu; tiêu biểu là Ka-tê, với ý nghĩa tri ân thần linh, tưởng nhớ tổ tiên.

Khi giới thiệu một di tích Chăm-pa, ghi tên, vị trí hiện nay, giai đoạn lịch sử, đặc điểm kiến trúc hoặc điêu khắc và nguồn thông tin. Phân biệt dấu tích cổ, phần tu bổ và tranh phục dựng theo chú thích của cơ quan quản lí. Giữ gìn di sản bằng việc tuân thủ quy định tham quan, không viết vẽ, làm hư hại hoặc lấy hiện vật; chia sẻ thông tin có nguồn và tôn trọng ý nghĩa tín ngưỡng của cộng đồng. Các di sản Chăm-pa góp phần làm nên sự đa dạng của lịch sử, văn hóa Việt Nam.