Chính sách cai trị thời Bắc thuộc và chuyển biến xã hội

Năm 179 TCN, Triệu Đà chiếm Âu Lạc. Từ đó, các triều đại phong kiến phương Bắc thực hiện việc sáp nhập nước ta vào lãnh thổ Trung Quốc, đặt bộ máy cai trị và bóc lột nhân dân. Giai đoạn lịch sử dưới ách đô hộ ấy được gọi là thời Bắc thuộc. Khi học, cần nhận biết ba mặt chính sách: tổ chức cai trị, kinh tế, văn hóa – xã hội. Đồng thời tìm hiểu những chuyển biến do hoạt động lao động, đấu tranh và tiếp thu kĩ thuật của người Việt trong hoàn cảnh bị đô hộ.

Chính quyền đô hộ chia nước ta thành các đơn vị hành chính như châu, quận, dưới là huyện. Từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40–43), chính quyền từ cấp huyện trở lên do người Hán nắm giữ. Họ xây thành lũy ở các trị sở, bố trí quân đồn trú, áp dụng luật pháp hà khắc và đàn áp các cuộc đấu tranh. “Trị sở” là nơi đặt cơ quan cai trị. Sơ đồ mô tả tổ chức thời Hán từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng: thứ sử đứng đầu Giao Châu, thái thú đứng đầu quận, huyện lệnh đứng đầu huyện; làng, xã có hào trưởng người Việt. Không dùng nguyên sơ đồ ấy cho mọi triều đại, vì tên và cách chia đơn vị có thay đổi.

Chính quyền đô hộ chiếm ruộng, lập ấp, trại, bắt nhân dân cày cấy; áp đặt tô thuế nặng nề, nắm độc quyền về sắt và muối. Họ còn buộc nhân dân cống nạp vải vóc, hương liệu, sản vật quý đưa về Trung Quốc. “Cống nạp” ở đây là phải nộp những sản vật theo yêu cầu của chính quyền đô hộ. | Chính sách | Tác động đối với nhân dân | |---|---| | Chiếm ruộng, bắt cày cấy | Mất ruộng, bị lệ thuộc | | Tô thuế nặng | Gánh nặng lao động, đời sống khó khăn | | Bắt cống sản vật quý | Tốn công thu gom, sản vật bị vơ vét | | Độc quyền sắt và muối | Hạn chế nguồn vật liệu, hàng thiết yếu | Muối cần cho sinh hoạt; sắt dùng làm công cụ và vũ khí. Nắm độc quyền hai mặt hàng giúp chính quyền đô hộ kiểm soát những nhu cầu quan trọng của cư dân.

Chính quyền phong kiến phương Bắc đưa người Hán sang ở cùng người Việt, buộc nhân dân theo phong tục, luật pháp của người Hán và tìm cách xóa bỏ tập quán lâu đời của người Việt. Đó là chính sách đồng hóa dân tộc Việt. “Đồng hóa” trong chính sách này là ép buộc cư dân từ bỏ nét văn hóa riêng để theo văn hóa của bên cai trị. Cần phân biệt sự ép buộc ấy với việc người Việt chủ động tiếp thu kĩ thuật, thành tựu phù hợp để phát triển đời sống; nội dung bảo tồn văn hóa sẽ được tìm hiểu ở bài sau.

Dù bị kìm hãm, bóc lột, người Việt tiếp tục lao động sản xuất. Trồng lúa nước vẫn là nghề chính, bên cạnh hoa màu, cây ăn quả và chăn nuôi. Công cụ và kĩ thuật đắp đê, thủy lợi phát triển, mở rộng vùng trồng lúa. Các nghề rèn sắt, đúc đồng, gốm, mộc, trang sức được duy trì với kĩ thuật cao hơn. Một số nghề mới xuất hiện như làm giấy, thủy tinh; đường giao thông thủy, bộ và hoạt động buôn bán trong nước, với bên ngoài mở rộng. Có thể vừa nhận rõ ách bóc lột, vừa nhận biết sự bền bỉ và khả năng tiếp thu, sáng tạo của cư dân.

Các tầng lớp xã hội có sự biến đổi. Một số quan lại, địa chủ người Hán bị Việt hóa, nghĩa là tiếp nhận, hòa vào đời sống văn hóa Việt. Tầng lớp hào trưởng bản địa hình thành từ một bộ phận quý tộc Âu Lạc cũ, có uy tín và vị thế quan trọng ở địa phương. Mâu thuẫn bao trùm là giữa nhân dân Âu Lạc với chính quyền đô hộ phương Bắc. Chính sách cai trị và bóc lột làm mâu thuẫn ấy gay gắt, là nguyên nhân dẫn đến các cuộc đấu tranh giành độc lập liên tục. Hào trưởng bản địa có điều kiện tập hợp lực lượng và giữ vai trò quan trọng trong việc lãnh đạo đấu tranh.

Chính quyền đô hộ áp đặt bộ máy cai trị, bóc lột kinh tế và đồng hóa văn hóa. Trong hoàn cảnh đó, người Việt vẫn duy trì sản xuất, tiếp thu kĩ thuật, tạo những chuyển biến kinh tế và xã hội. Mâu thuẫn với chính quyền đô hộ thúc đẩy các cuộc đấu tranh giành độc lập.