Các đới thiên nhiên và cách đọc bản đồ

Khác biệt khí hậu góp phần tạo khác biệt đất và sinh vật, hình thành các đới thiên nhiên. Theo cách chia trong SGK, Trái Đất có một đới nóng, hai đới ôn hòa và hai đới lạnh. Nóng, ôn hòa, lạnh là ba loại đới; số vùng phân bố là năm vì ôn hòa và lạnh có ở cả hai bán cầu. Đới nóng nằm giữa, quanh Xích đạo; hai đới ôn hòa nằm về phía bắc và nam của đới nóng; hai đới lạnh ở vùng gần cực. Đây là cách xác định khái quát; khi chỉ vị trí cụ thể phải đọc ranh giới trên bản đồ.

Đới nóng có nhiệt độ cao, sinh vật đa dạng. Cảnh quan thay đổi nhiều theo lượng mưa và sự phân bố mưa trong năm: nơi mưa nhiều quanh năm có rừng mưa nhiệt đới; nơi mưa theo mùa có rừng gió mùa; nơi mùa khô dài có xa van; nơi rất khô hạn có hoang mạc. Vì thế cùng thuộc đới nóng không có nghĩa nơi nào cũng là rừng rậm. Ở xa van, cỏ cao và cây gỗ thưa khác với rừng mưa nhiều tầng; động vật cũng khác theo điều kiện nơi sống.

Đới ôn hòa có khí hậu mang tính trung gian giữa nóng và lạnh; thiên nhiên thay đổi rõ theo mùa. Cảnh quan còn thay đổi theo vĩ độ và tác động của gió Tây ôn đới, dòng biển nóng. Có những cảnh quan như rừng lá rộng, rừng lá kim, thảo nguyên. Khi so sánh hai nơi trong đới ôn hòa, không mặc định mọi nhiệt độ, lượng mưa hoặc thảm thực vật giống nhau. Cần xét vị trí và tác động của các điều kiện cụ thể.

Đới lạnh có khí hậu khắc nghiệt, băng tuyết phổ biến. Ở nơi có cảnh quan đài nguyên, mùa hạ ngắn cho phép rêu, địa y và cây thân thảo thấp lùn phát triển; tầng đất mỏng. Không phải mọi bề mặt trong đới đều có thực vật, vì nhiều nơi bị băng phủ. Động vật có những đặc điểm thích nghi riêng với lạnh giá. Khi nêu ví dụ phải xét đúng nơi sống; không ghép mọi loài vùng cực thành một quần xã ở cùng địa điểm.

Mở hình 2 SGK trang 176: vàng là đới nóng, xanh lá là đới ôn hòa, xanh tím nhạt là đới lạnh; đường đỏ biểu thị ranh giới các đới thiên nhiên. Đường ranh giới uốn theo khu vực, không trùng hoàn toàn với các đường chí tuyến hoặc vòng cực nét đứt. Đọc theo thứ tự: chú giải → vùng màu → vị trí theo Xích đạo, bán cầu, châu lục → ranh giới. Tìm Việt Nam ở Đông Nam Á: trên bản đồ khái quát này, nước ta nằm trong đới nóng. Từ đó nêu nét chung nhiệt độ cao, sinh vật đa dạng; vẫn cần xét chế độ mưa, địa hình và sự khác biệt giữa các nơi. Khi lập bảng so sánh, tách ba ý: phạm vi khái quát, khí hậu, ví dụ cảnh quan và sinh vật. Không chỉ sao tên màu hoặc lấy một loài đại diện cho tất cả địa điểm của cả đới.