Ấn Độ cổ đại

Ấn Độ cổ đại là một vùng rộng lớn ở Nam Á. Phía bắc có dãy Hi-ma-lay-a; về phía nam là đồng bằng sông Ấn, sông Hằng, rồi cao nguyên Đê-can. Ba mặt giáp biển và vị trí trên đường biển từ Tây sang Đông tạo thuận lợi cho giao lưu. Hai lưu vực sông lớn có đất phù sa, nguồn nước và những đồng bằng rộng, là nơi hình thành các trung tâm văn minh sớm. Tuy vậy, khí hậu không giống nhau. | Khu vực | Đặc điểm nổi bật | |---|---| | Lưu vực sông Ấn | Chịu ảnh hưởng của sa mạc, ít mưa, khí hậu khô nóng. | | Lưu vực sông Hằng | Chịu ảnh hưởng gió mùa, mưa nhiều, cây cối tươi tốt. | | Miền Trung và miền Nam | Chủ yếu là cao nguyên Đê-can, nhiều rừng và núi đá; các đồng bằng nhỏ ven biển và cực Nam thuận lợi hơn cho cư trú. | Ở hình 2 trang 35 SGK, có thể tìm sông Ấn về phía tây bắc, sông Hằng về phía bắc và đông bắc, cao nguyên Đê-can ở phía nam. Chú giải giúp phân biệt thành thị cổ đại với cột đá A-sô-ca. Phạm vi văn minh cổ đại không được đồng nhất với biên giới một quốc gia ngày nay.

Khoảng năm 2500 TCN, cư dân Đra-vi-đa đã xây dựng các thành thị đầu tiên bên sông Ấn. Giữa thiên niên kỉ II TCN, người A-ri-a từ Trung Á tràn vào miền Bắc Ấn Độ. Trong quá trình ấy hình thành chế độ đẳng cấp Vác-na, dựa trên sự phân biệt chủng tộc và màu da. Xã hội được phân chia thành bốn đẳng cấp với địa vị, bổn phận và quyền lợi khác nhau như sơ đồ. Hai đẳng cấp trên là Bra-man, Ksa-tri-a thống trị hai đẳng cấp dưới là Vai-si-a, Su-đra. Cư dân bản địa Đra-vi-đa bị đẩy xuống đẳng cấp Su-đra. Đây là chế độ xã hội bất bình đẳng: sự phân biệt về xuất thân, chủng tộc và màu da được dùng để áp đặt địa vị, quyền lợi. Không nên hiểu bốn đẳng cấp chỉ là bốn nhóm nghề có vị thế ngang nhau.

Ấn Độ cổ đại để lại nhiều thành tựu được lưu truyền và ảnh hưởng tới các khu vực khác, trong đó có Đông Nam Á. | Lĩnh vực | Ví dụ tiêu biểu và giá trị | |---|---| | Chữ viết | Chữ Phạn, có ảnh hưởng tới chữ viết ở Ấn Độ và Đông Nam Á. | | Văn học | Hai bộ sử thi Ma-ha-bha-ra-ta và Ra-ma-y-a-na. | | Toán học, lịch | Hệ thống mười chữ số, đặc biệt là chữ số 0; biết làm lịch. | | Tôn giáo | Đạo Bà La Môn, về sau phát triển thành đạo Hin-đu; Phật giáo ra đời khoảng thế kỉ VI TCN, người sáng lập là Thích Ca Mâu Ni. | | Kiến trúc, điêu khắc | Cột đá A-sô-ca, đại bảo tháp San-chi. | Hệ chữ số do người Ấn Độ sáng tạo được người Ả Rập học tập, truyền sang châu Âu và dần được dùng rộng rãi. Đây là ví dụ cho thấy một thành tựu có thể được tiếp nhận và lan truyền qua nhiều cộng đồng. Khi giới thiệu một di sản, cần nối đúng tên với lĩnh vực và giá trị. Chẳng hạn, Ra-ma-y-a-na là sử thi, không phải tên một công trình kiến trúc; đại bảo tháp San-chi thuộc kiến trúc Phật giáo.