Nghệ thuật thời Mạc: đình, đạo quán và gốm hoa lam

Kiến trúc thời Mạc gồm cung điện, thành quách, đình, chùa, tháp, quán, đền và miếu. Ở Thăng Long, nhà Mạc tiếp nhận các cung điện thời Lê sơ, không xây mới nhiều. Dương Kinh tại Cổ Trai, Hải Phòng, và các thành nhà Mạc ở vùng Cao Bằng, Tuyên Quang, Lạng Sơn là những dẫn chứng SGK giới thiệu. Đạo giáo có ảnh hưởng rõ trong kiến trúc. Một số đạo quán được trùng tu, xây dựng như Thụy Ứng ở Hưng Yên, Tiên Phúc ở Hải Phòng. Cần phân biệt đạo quán với chùa Phật giáo; cùng là công trình tín ngưỡng không có nghĩa có chung chức năng và đối tượng thờ phụng. Đình làng cũng có thành tựu nổi bật, tiêu biểu là đình Tây Đằng ở Hà Nội và đình Lỗ Hạnh ở Bắc Ninh. Kết cấu gỗ, không gian và trang trí cho thấy nghệ thuật gắn với sinh hoạt cộng đồng. Một di tích có thể chứa các lớp xây dựng, tu sửa khác nhau; niên đại của một bộ phận cần có hồ sơ và nghiên cứu hỗ trợ.

Điêu khắc thời Mạc phát triển trên gỗ, đá và gốm. Tượng Phật, Thánh, tượng nhân vật cùng các hoa văn rồng, phượng, hươu, hoa lá, mây và sóng nước phản ánh trí tưởng tượng, kĩ thuật và thẩm mĩ của nghệ nhân. Những đề tài này không chỉ thuộc riêng một thời kì, nên muốn xác định phong cách phải xét cả cách thể hiện, chất liệu, niên đại. Chân đèn gốm hoa lam là thành tựu tiêu biểu được SGK nhấn mạnh. Dáng thon cao và cách chia các phần thân, cổ, đế tạo hình thức cho vật dụng; hoạ tiết lá đề, sen, rồng góp phần trang trí. Một hiện vật vừa có công năng vừa có giá trị tạo hình. | Đối tượng | Cách nhận biết vai trò nghệ thuật | |---|---| | Đình Tây Đằng | Quan sát kết cấu, không gian và điêu khắc gỗ trong công trình. | | Đạo quán | Xác định loại hình kiến trúc tín ngưỡng và bối cảnh Đạo giáo. | | Chân đèn gốm hoa lam | Phân tích dáng, các phần cấu tạo, chất liệu và hoa văn. | Liệt kê thành tựu là bước đầu. Muốn nêu đặc điểm, cần chỉ ra điều gì ở dẫn chứng thể hiện sự phát triển của kiến trúc hoặc điêu khắc.

Quan sát Hình 13 SGK tr. 13. Ghi tên hiện vật, thế kỉ, nơi trưng bày theo chú thích. Chia mô tả thành hình dáng tổng thể, các phần của chân đèn và hoa văn. Sau đó viết một nhận xét về quan hệ giữa công năng và trang trí. Đối chiếu Hình 12 tr. 12 về đình Tây Đằng. Công trình và chân đèn khác về quy mô, chức năng, chất liệu, nhưng đều giúp tìm hiểu sáng tạo nghệ thuật thời Mạc. Nếu sưu tầm thêm, tìm hồ sơ bảo tàng hoặc di tích có nguồn rõ; một ảnh không có niên đại chưa đủ xác định là hiện vật thế kỉ XVI. Lập danh sách thành tựu theo hai nhóm kiến trúc và điêu khắc, ghi dẫn chứng cụ thể cạnh từng nhận xét. Có thể giới thiệu chân đèn trong nhóm tác phẩm tạo hình, không gọi bản thân chiếc chân đèn là một công trình kiến trúc.