Nghệ thuật Lê trung hưng: sức sống dân gian

Kiến trúc cung đình và lăng mộ tiếp nối những phong cách trước, trong khi kiến trúc dân gian phát triển theo hướng cởi mở, phóng khoáng. Đình làng được xây dựng phổ biến ở Đồng bằng Bắc Bộ, tiêu biểu như đình Chu Quyến ở Hà Nội, đình Thổ Tang ở Phú Thọ và đình Đình Bảng ở Bắc Ninh hiện nay. Đình vừa là nơi thờ Thành hoàng, vừa là không gian sinh hoạt văn hoá cộng đồng và nơi bàn việc làng. Những chức năng ấy giúp giải thích quy mô không gian, kết cấu gỗ và các mảng trang trí. Cần xem công trình trong quan hệ với đời sống xã hội, thay vì chỉ ghi kiểu mái. Nhiều chùa được xây mới hoặc trùng tu, có phong cách gần gũi thiên nhiên, đời sống. SGK giới thiệu chùa Keo ở địa bàn tỉnh Hưng Yên hiện nay, chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh. Nhà thờ Công giáo là loại hình kiến trúc tôn giáo mới xuất hiện trong thời kì; sự đa dạng công trình phản ánh những tiếp xúc và biến đổi văn hoá.

Điêu khắc dân gian phát triển rực rỡ, đặc biệt trên gỗ. Các mảng chạm ở đình làng tái hiện sinh hoạt lao động, vui chơi, lễ hội như đấu vật, chọi gà, chèo thuyền. Đề tài gần đời sống góp phần thể hiện ước vọng về một xã hội yên ổn. Điêu khắc cung đình cũng có xu hướng giản lược và kết hợp yếu tố dân gian. Tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại chùa Bút Tháp, tượng Phật Tuyết Sơn và các vị La Hán ở chùa Tây Phương là những thành tựu tiêu biểu. Trong tượng Bút Tháp, cách tổ chức nhiều lớp cánh tay và các vòng hình tạo giá trị nghệ thuật; tên gọi mang ý nghĩa biểu tượng, không phải một yêu cầu đếm chi tiết để đánh giá tác phẩm.

Mĩ thuật có nhiều dòng tranh khắc in, tranh vẽ trên các chất liệu như giấy, gỗ, lụa. Các dòng tranh Đông Hồ ở Bắc Ninh, Hàng Trống và Kim Hoàng ở Hà Nội là những ví dụ nổi bật. Bên cạnh đó, tranh lụa có những tác phẩm chân dung nhân vật lịch sử. Tranh Đàn gà của dòng Đông Hồ thể hiện gà mẹ cùng đàn con, gắn với lời chúc gia đình đầm ấm, sinh sôi. Cần phân biệt mô tả hình nhìn thấy với ý nghĩa do tư liệu thuyết minh cung cấp. Một hình ảnh sinh hoạt không tự đại diện cho mọi gia đình đương thời. Điểm mới nổi bật là sự phát triển của nghệ thuật dân gian, đề tài đời thường phong phú và hình thức biểu đạt đa dạng. Có thể giải thích bằng quan hệ: không gian cộng đồng tạo nhu cầu sáng tạo, nghệ nhân đưa đời sống vào tác phẩm, tác phẩm góp phần truyền tải ước vọng của cư dân.

Quan sát tượng Quan Âm ở Hình 16 SGK tr. 14. Mô tả bố cục tổng thể và cách các lớp tay được tổ chức, rồi giải thích dấu hiệu của kĩ thuật chạm khắc. Đối chiếu tranh Đàn gà ở tr. 15: nhân vật trung tâm, quan hệ mẹ–con và màu sắc gợi nội dung gì theo thuyết minh? Lập một đoạn phân tích điểm mới gồm nhận xét, hai dẫn chứng và lời giải thích. Có thể chọn mảng chạm sinh hoạt ở đình cùng một tranh dân gian. Ghi đúng niên đại được nguồn xác định; một bản in hoặc ảnh chụp mới không có nghĩa dòng tranh mới ra đời lúc ảnh được chụp.