Tư tưởng, tôn giáo và giáo dục Đại Việt

Tư tưởng yêu nước, lấy dân làm gốc là giá trị nổi bật của văn minh Đại Việt. Công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước gắn với sự đoàn kết và vai trò của nhân dân. Những quan điểm chăm lo sức dân, coi trọng cộng đồng xuất hiện trong tư tưởng và hoạt động của nhiều nhân vật lịch sử. Khi tìm hiểu, cần đặt nhận định vào hoàn cảnh và dùng dẫn chứng có nguồn; không tự tạo lời nói rồi gán cho nhân vật. Giá trị tư tưởng có thể được nhận ra qua cách nhìn về đất nước, cộng đồng, trách nhiệm của người cầm quyền và những sáng tác. Điều cần học là nội dung và ý nghĩa trong bối cảnh, không chỉ một câu được tách khỏi nguồn.

Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo được tiếp nhận, phát triển trong đời sống Đại Việt, đi cùng những tín ngưỡng bản địa. Thời Lý–Trần nổi bật sự kết hợp Nho–Phật–Đạo, thường gọi là tam giáo đồng nguyên. Phật giáo được tôn sùng thời Lý–Trần và có ảnh hưởng trong đời sống dân gian. Đến thời Lê sơ, Nho giáo giữ vị trí chính thống, Nho học được coi trọng; những tôn giáo khác vẫn tiếp tục có đời sống. Công giáo được truyền vào từ thế kỉ XVI và phát triển trong những giai đoạn sau. Vai trò có thể khác nhau giữa cung đình và dân gian, giữa các triều đại. Một tôn giáo bớt vị thế trong nhà nước không có nghĩa mọi thực hành liên quan lập tức biến mất trong xã hội.

Giáo dục, khoa cử phát triển từ thời Lý, được tổ chức quy củ hơn thời Trần và thịnh đạt thời Lê sơ, tiếp tục qua các triều đại sau. Năm 1070, Văn Miếu được dựng; năm 1076, Quốc Tử Giám được lập ở kinh đô. Khoa cử là một con đường tuyển chọn người tham gia bộ máy nhà nước. Các chính sách xướng danh, vinh quy, dựng bia ghi danh thể hiện sự khuyến khích học tập, coi trọng người tài. Năm 1484, Lê Thánh Tông cho bắt đầu dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu. | Thành tựu, hoạt động | Ý nghĩa cần hiểu | |---|---| | Trường học, khoa thi | Tổ chức đào tạo, tuyển chọn người có học vấn | | Bia ghi danh | Tôn vinh người đỗ đạt, lưu lại tư liệu về giáo dục, khoa cử | | Người học thành danh | Nhiều người góp phần vào quản lí, ngoại giao, văn hoá và tri thức | Giáo dục Nho học còn gắn với hệ tư tưởng của nhà nước quân chủ. Cần đặt những thành tựu trong điều kiện lịch sử, vừa nhận ra vai trò đào tạo, vừa hiểu quan hệ với tổ chức xã hội thời đó.