Quốc triều hình luật và Hoàng Việt luật lệ

Quốc triều hình luật, còn gọi là Luật Hồng Đức, được khởi thảo, bổ sung qua các triều vua Lê sơ và hoàn chỉnh dưới thời Lê Thánh Tông. Nội dung điều chỉnh nhiều mặt: hình sự, dân sự, hôn nhân, gia đình, đất đai, tài sản. Bộ luật bảo vệ nhà nước quân chủ, lợi ích, đặc quyền của vua, hoàng tộc, quan lại và giai cấp thống trị. Bên cạnh đó có những nội dung tiến bộ trong bối cảnh đương thời, đề cao đạo đức, tính nhân văn và chú ý một số quyền lợi của người yếu thế. Sách dẫn những quy định về quyền tài sản, thừa kế của phụ nữ để làm rõ một số mặt tiến bộ. Khi nhận xét, cần nêu điều khoản hoặc nội dung cụ thể, đặt trong quan hệ xã hội thời đó. Không từ một quy định mà kết luận toàn bộ xã hội đã bình đẳng theo mọi tiêu chí hiện nay.

Hoàng Việt luật lệ, còn gọi là Luật Gia Long, được ban hành năm 1815. Các điều khoản được tổ chức theo những lĩnh vực tương ứng phạm vi quản lí của sáu bộ. Bộ luật quy định nhiều quan hệ xã hội đương thời, tập trung bảo vệ chế độ quân chủ, quyền lực, quyền lợi của giai cấp thống trị. Những hành vi xâm phạm trật tự, quyền lực ấy chịu hình phạt nghiêm khắc. Bên cạnh đó, sách nêu một số quy định chú ý bảo vệ người già, trẻ em, phụ nữ và các đối tượng yếu thế. Giá trị tiến bộ cần được nhận diện bằng nội dung cụ thể; đồng thời phải thấy những giới hạn của pháp luật thời quân chủ, như tính bất bình đẳng về địa vị và hình phạt nặng. Hai bộ luật có điểm chung về vai trò quản lí, bảo vệ trật tự, tính giai cấp và một số nội dung nhân văn. Điều đó không làm chúng trở thành cùng một văn bản hoặc có mọi quy định giống nhau.

Các điều luật được sắp xếp theo lĩnh vực, có tính hệ thống. Khi đọc quy phạm có thể nhận diện tình huống đặt ra, hành vi được hoặc phải làm, điều bị cấm và biện pháp xử lí khi vi phạm. Đây là hướng phân tích kĩ thuật lập pháp, không chỉ học số điều. | Tiêu chí so sánh | Câu hỏi cần trả lời | |---|---| | Bối cảnh, mục đích | Ai ban hành, đáp ứng yêu cầu xã hội nào? | | Nội dung | Điều chỉnh những quan hệ nào, bảo vệ lợi ích nào? | | Giá trị, hạn chế | Quy định cụ thể nào có tính tiến bộ; giới hạn nào của thời kì? | | Kĩ thuật | Cách tổ chức, diễn đạt, xác định hành vi và xử lí ra sao? | Có thể tham khảo giá trị lịch sử và bài học lập pháp. Tuy nhiên, giải quyết tình huống ngày nay phải theo pháp luật hiện hành; không tự lấy một điều luật cổ làm quy định đang có hiệu lực. Kế thừa giá trị phù hợp khác với áp nguyên mọi quy định của quá khứ. Khi trích dẫn, dùng đúng bản dịch, điều khoản và xuất xứ; nếu diễn giải thì ghi là diễn giải, không tạo lời luật như nguyên văn.