Lịch sử tư tưởng Việt Nam

Theo nghĩa rộng, lịch sử tư tưởng Việt Nam tìm hiểu đời sống tinh thần, hoạt động nhận thức của con người Việt Nam về tự nhiên, xã hội và chính tư duy. Theo nghĩa hẹp, trọng tâm là các tôn giáo, tín ngưỡng, triết học, tư tưởng chính trị, khoa học, nghệ thuật, văn hoá. Nghiên cứu một tư tưởng cần xem nó xuất hiện trong bối cảnh nào, giải đáp vấn đề gì, được truyền bá và tiếp nhận ra sao. Tác phẩm, hoạt động của nhân vật, thực hành tôn giáo và những văn bản có nguồn là các hướng tìm tư liệu. Không chỉ kể danh sách học thuyết. Cần nối nội dung với nhu cầu xây dựng, bảo vệ đất nước và đời sống cộng đồng. Chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết và nhân ái là những yếu tố cốt lõi được nhấn mạnh trong lịch sử tư tưởng Việt Nam.

Thời dựng nước, những quan niệm về lao động, sống lương thiện, nhân ái, đoàn kết, vượt thiên tai và chống ngoại xâm được gửi gắm trong truyền thuyết, huyền thoại. Đây là một hướng tìm hiểu những giá trị tư tưởng truyền thống, cần phân biệt ý nghĩa văn hoá với xác nhận từng chi tiết sự kiện. Từ khoảng đầu Công nguyên đến giữa thế kỉ XIX, dân tộc tiếp thu có chọn lọc tư tưởng từ bên ngoài: Hin-đu giáo, Phật giáo từ Ấn Độ; Nho giáo, Lão giáo và một số tư tưởng chính trị từ Trung Hoa. Những ảnh hưởng được tiếp nhận trong điều kiện và nhu cầu riêng. Trên cơ sở ấy có các trường phái mang nét riêng, như Phật giáo Trúc Lâm thời Trần, Phật giáo Bửu Sơn Kì Hương thế kỉ XIX. Đó là dẫn chứng cho sự sáng tạo trong quá trình tiếp nhận, không chỉ sao chép nguyên vẹn yếu tố từ ngoài vào.

Thời cận đại, Việt Nam tiếp nhận ảnh hưởng các tư tưởng dân chủ, tự do từ phương Tây, đồng thời có ảnh hưởng tư tưởng từ phương Đông, như học thuyết Tam dân của Tôn Trung Sơn. Các trào lưu tác động đến phong trào yêu nước trong những điều kiện cụ thể. Năm 1920, Nguyễn Ái Quốc trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên. Chủ nghĩa Mác–Lê-nin được tiếp nhận, truyền bá, đặc biệt từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập năm 1930. Quá trình tìm đường cứu nước và lãnh đạo cách mạng hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh. Tư tưởng Hồ Chí Minh được hình thành trên cơ sở vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác–Lê-nin vào điều kiện Việt Nam, kế thừa truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại. Cùng với đường lối cách mạng của Đảng, đó là bước phát triển quan trọng của lịch sử tư tưởng Việt Nam. Một trục thời gian nên nêu nền tảng truyền thống, các lớp giao lưu, những chuyển biến và dẫn chứng. Không tách một câu khỏi nguồn hoặc tự dựng lời nhân vật để minh hoạ tư tưởng.