Đời sống và nghệ thuật văn minh Chăm-pa

Lúa gạo là lương thực chính; bữa ăn có rau và sản phẩm chăn nuôi, đánh bắt thuỷ, hải sản. Người dân ở nhà làm bằng những vật liệu như gỗ, tre, lá; trang phục bằng vải và đồ trang sức thể hiện những nét sinh hoạt riêng. Các đặc điểm ấy có liên hệ với nông nghiệp, thủ công và môi trường sống. Khi tìm hiểu bằng hiện vật, chất liệu, cách chế tác và chức năng giúp nối sản phẩm với đời sống. Không nên chỉ thấy một món đồ trang sức rồi dùng nó để mô tả toàn bộ mọi tầng lớp. Bên cạnh đời sống vật chất là đời sống tinh thần phong phú, trong đó nền tảng tín ngưỡng bản địa tiếp tục có vai trò qua quá trình giao lưu.

Trên cơ sở tiếp thu chữ Phạn, cư dân Chăm-pa sáng tạo chữ viết riêng. Chữ viết giúp ghi chép và thể hiện ngôn ngữ, là một dẫn chứng về tiếp thu có chọn lọc và sáng tạo của cư dân. Tín ngưỡng bản địa có thờ cúng tổ tiên, niềm tin vào các lực lượng tự nhiên và tín ngưỡng phồn thực. Qua thời gian, cư dân tiếp nhận các tôn giáo như Hin-đu giáo, Phật giáo, Hồi giáo, tạo nên đời sống tinh thần đa dạng. Cần đặt từng tôn giáo, thực hành vào bối cảnh; không cho rằng tất cả đều du nhập cùng lúc hoặc đều có cùng nguồn gốc. Kiến trúc và điêu khắc cung cấp những dẫn chứng để tìm hiểu các ảnh hưởng, sự tiếp nhận ấy.

| Dẫn chứng | Lĩnh vực, giá trị giúp tìm hiểu | |---|---| | Khu đền tháp Mỹ Sơn, tháp Bà Pô Na-ga | Kiến trúc tôn giáo, phong cách xây dựng và đời sống tinh thần | | Tượng Phật Đồng Dương | Điêu khắc và ảnh hưởng Phật giáo | | Phù điêu Khương Mỹ | Hình tượng tôn giáo, kĩ thuật chạm khắc, sáng tạo nghệ thuật | Tượng và phù điêu thường gắn với các đài thờ, công trình tôn giáo. Những hình tượng được tiếp thu không chỉ được lặp lại mà thể hiện bằng cách tạo hình của nghệ nhân Chăm-pa. Để giới thiệu một thành tựu, cần nêu đúng tên, loại hình, bối cảnh và đặc điểm nổi bật. Giá trị có thể là kĩ thuật xây dựng, trình độ thẩm mĩ hoặc thông tin về đời sống tinh thần; từ đó giải thích vì sao cần gìn giữ. Những di sản là bộ phận quan trọng trong sự đa dạng văn hoá trên đất nước Việt Nam. Việc trân trọng đi cùng tuân thủ hướng dẫn bảo vệ và sử dụng thông tin có căn cứ khi giới thiệu.