Cơ sở hình thành và kinh tế văn minh Chăm-pa

Trong phạm vi bài học, văn minh Chăm-pa được tìm hiểu từ thế kỉ II đến thế kỉ XV, gắn với duyên hải miền Trung và một phần cao nguyên Trường Sơn Việt Nam ngày nay. Đây là khung tìm hiểu văn minh, không dùng để đồng nhất mọi giai đoạn của lịch sử nhà nước. Phía đông mở ra biển, phía tây có rừng núi, nguồn sản vật phong phú. Vị trí trên tuyến giao thương đường biển tạo điều kiện trao đổi hàng hoá và tiếp xúc văn hoá. Tuy nhiên, nhiều đồng bằng hẹp, điều kiện khô hạn và địa hình chia cắt đặt ra khó khăn cho sản xuất, đi lại. Cư dân vừa trồng trọt trong các lưu vực sông, vừa khai thác lợi thế biển. Điều kiện khó khăn đối với nông nghiệp không có nghĩa không có nông nghiệp; hệ thống tưới tiêu và kinh nghiệm canh tác là những cách thích ứng quan trọng.

Văn hoá Sa Huỳnh là nền tảng bản địa quan trọng. Các cộng đồng làng, liên minh cụm làng phát triển cùng những nhóm cư dân khác tạo cơ sở xã hội cho sự hình thành nhà nước. Qua thương nhân và giao lưu, những ảnh hưởng của Ấn Độ về chữ viết, tôn giáo, tư tưởng và tổ chức được tiếp nhận. Việc tiếp thu diễn ra trên nền tảng bản địa, có lựa chọn và sáng tạo. | Cơ sở | Quan hệ cần phân tích | |---|---| | Văn hoá Sa Huỳnh và các cộng đồng cư dân | Tạo nền tảng xã hội, văn hoá tại chỗ | | Vị trí, sản vật và môi trường ven biển | Tạo điều kiện sản xuất, giao thương, tiếp xúc | | Ảnh hưởng Ấn Độ | Cung cấp những yếu tố được tiếp nhận, phát triển trong đời sống văn minh | Nêu cơ sở hình thành cần giải thích chúng tác động ra sao. Chỉ liệt kê tên một nền văn hoá và một quốc gia bên ngoài chưa cho thấy mối liên hệ.

Năm 192, dưới sự lãnh đạo của Khu Liên, nhân dân Tượng Lâm nổi dậy, lập nước Lâm Ấp, về sau gọi là Chăm-pa. Nhà nước do vua đứng đầu, có quan lại giúp việc và những đơn vị quản lí ở địa phương. Kinh tế gồm trồng lúa, chăn nuôi và nghề thủ công như gốm, dệt, luyện kim. Thương mại đường biển nổi bật với các cảng thị như Đại Chiêm, Thị Nại, Pan-du-ran-ga. Những sản vật như trầm hương, ngọc trai cùng hàng thủ công tham gia trao đổi. Dấu tích gốm, thuỷ tinh và các hàng hoá có nguồn từ nhiều nơi giúp tìm hiểu giao thương. Cần kết hợp nguồn khảo cổ, văn bản và bối cảnh; một hiện vật ngoại nhập cho thấy sự lưu chuyển, chưa tự giải thích toàn bộ tuyến đường hoặc người đã mang nó đến.