Chuyển biến xã hội Việt Nam cận–hiện đại

Dưới tác động của chế độ thực dân Pháp, xã hội Việt Nam có nhiều thay đổi. Các giai cấp, tầng lớp cũ vẫn tồn tại nhưng quyền lực, vị thế có biến đổi; đồng thời xuất hiện những giai cấp, tầng lớp mới. Vua, quan nhà Nguyễn còn được duy trì ở Trung Kì, Bắc Kì nhưng quyền lực bị suy giảm. Nông thôn có nông dân, địa chủ với những quan hệ và điều kiện khác nhau giữa các vùng. Trong cơ cấu mới có quan chức thực dân, công nhân, tư sản, tiểu tư sản Việt Nam. Sự thay đổi không chỉ là thêm tên tầng lớp. Cần xem vị thế đối với quyền lực, tư liệu sản xuất, hoạt động kinh tế và quan hệ xã hội. Dưới chế độ thuộc địa, nhân dân mất độc lập, chịu áp bức, bóc lột; đó là hoàn cảnh cần giữ khi giải thích chuyển biến. Không đồng nhất việc xuất hiện một ngành nghề mới với đời sống mọi người đều cải thiện. Một thay đổi cơ cấu có thể đi cùng nhiều quan hệ, mâu thuẫn và điều kiện khác nhau.

| Giai đoạn lịch sử | Chuyển biến chính | |---|---| | 1945 – 1954 | Thiết lập chế độ mới; đoàn kết kháng chiến, kiến quốc | | 1954 – 1975 | Miền Bắc xây dựng xã hội mới; miền Nam đấu tranh giải phóng | | 1975 – 1986 | Cả nước xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện nhiều khó khăn | | Từ 1986 | Đổi mới gắn với cơ cấu xã hội đa dạng hơn | Giai đoạn 1954–1975, vùng giải phóng ở miền Nam xây dựng đời sống mới. Sau thống nhất, công nhân, nông dân, trí thức là các thành phần cơ bản; xã hội chịu nhiều khó khăn, khủng hoảng. Mỗi giai đoạn có nhiệm vụ và hoàn cảnh riêng. Đặc biệt, không đặt xã hội hai miền 1954–1975 vào một điều kiện duy nhất. Chiến tranh, công cuộc xây dựng và đấu tranh giải phóng tác động đến đời sống xã hội. Từ Đổi mới, bên cạnh công nhân, nông dân, trí thức có đội ngũ doanh nhân và nhiều nhóm xã hội. Quan hệ, điều kiện sống biến đổi cùng kinh tế và hội nhập. Đây là khái quát cơ cấu, không phải bảng liệt kê nghề nghiệp của mọi cá nhân.

Công cuộc Đổi mới tạo điều kiện phát huy tính năng động, sáng tạo, mở rộng các quan hệ xã hội. Điều kiện sống được cải thiện, giao lưu đa dạng hơn; đồng thời xuất hiện các vấn đề cần giải quyết trong lối sống, phân tầng và an sinh cộng đồng. Nhận xét cần nối thay đổi kinh tế, tổ chức sản xuất, ngành nghề với cơ cấu và quan hệ xã hội. Chẳng hạn, sự phát triển hoạt động kinh doanh liên quan vai trò đội ngũ doanh nhân; giao lưu quốc tế tạo thêm những quan hệ trong lao động, sinh hoạt. Khi lập trục thời gian, có thể chọn mỗi giai đoạn một nét chính và một dẫn chứng có nguồn. Không dùng một câu chuyện cá nhân làm thống kê cho toàn xã hội, cũng không chỉ nêu thành phần mới mà bỏ qua những thành phần tiếp tục có vai trò. Phân biệt xu hướng chung với điều kiện cụ thể giúp trình bày cân đối, có căn cứ.