Ba mô hình nhà nước quân chủ tiêu biểu

Nhà nước quân chủ có quyền lực tối cao thuộc về vua hoặc hoàng đế. Tập quyền là nguyên tắc tập trung những quyền quyết định quan trọng nhất. Trong phạm vi trước năm 1858, chuyên đề lựa chọn ba mô hình tiêu biểu để tìm hiểu, so sánh.

“Quan liêu” ở tên mô hình được giải thích trong bảng thuật ngữ của sách là bộ máy có nhiều cơ quan, tầng, cấp trung gian. Không dùng riêng từ này để thay toàn bộ nhận xét bằng một nghĩa chê trách trong giao tiếp hiện nay. Các tên mô hình khái quát nét nổi bật, không có nghĩa mọi chính sách của các thời kì hoàn toàn tách biệt.

Thời Lý–Trần, vua đứng đầu, có cơ quan văn phòng, đại thần, các bộ và cơ quan chuyên môn. Địa phương có những cấp như lộ, phủ, huyện, châu, hương, giáp, làng xã với tên gọi, tổ chức qua từng thời. Chính sách thân dân được làm rõ qua việc cày Tịch điền và tư tưởng chăm lo sức dân. Thời Lê sơ, bộ máy tổ chức quy củ hơn, phân định những bộ phận hành chính, quân sự, giám sát ở trung ương. Bên cạnh Lục bộ, Lục tự có Lục khoa, Ngự sử đài và những cơ quan chuyên môn. Lục khoa góp phần kiểm tra, giám sát hoạt động các bộ. Ở địa phương, tổ chức đạo, thừa tuyên có các cơ quan phụ trách hành chính, quân đội, tư pháp; bên dưới là phủ, huyện/châu, xã và những đơn vị theo điều kiện địa bàn. Sự chuyên trách vẫn nằm trong khuôn khổ quyền lực tối cao của vua, không đồng nhất với những quyền lực độc lập tách khỏi nhà vua. Nêu mô hình Lê sơ là quan liêu không có nghĩa triều đình không còn chính sách quan tâm đến dân. Cần so sánh nét nổi bật của tổ chức, đồng thời xem những chính sách cụ thể.

Thời Nguyễn, vua tập trung thêm quyền lực thông qua các cơ quan giúp việc trực tiếp như Nội các, Văn thư phòng, Hàn lâm viện, Cơ mật viện; các cơ quan tư pháp, giám sát được chú trọng. Sau cải cách Minh Mạng, cấp tỉnh chịu sự quản lí trực tiếp, chặt hơn của triều đình. Theo sơ đồ trong sách, địa phương có tỉnh, phủ, huyện/châu, tổng, xã và những đơn vị tương ứng. Đây là tổ chức trong bối cảnh lịch sử trước năm 1858, không dùng như mô tả chính quyền hiện nay. Một bảng so sánh nên dùng cùng các tiêu chí: quyền lực tối cao; tổ chức trung ương; tổ chức địa phương; cơ quan chuyên trách, giám sát; chính sách và quan hệ với nhân dân. Sau liệt kê cần giải thích thay đổi bằng dẫn chứng. Có thể sưu tầm một tư liệu về chính sách, một sơ đồ bộ máy và nêu thông tin mà mỗi nguồn hỗ trợ. Không dùng một tên mô hình thay cho toàn bộ lịch sử của triều đại.