Cần biết loài trước khi giải thích cơ chế
Cơ chế xác định giới tính không giống nhau ở mọi loài. Ở nhiều loài chim, con trống có **ZZ**, con mái có **ZW**; giới tạo hai loại giao tử về NST giới tính là con mái, khác mô hình XX–XY ở người.
Ở ong mật, trứng không được thụ tinh phát triển thành ong đực đơn bội; trứng được thụ tinh thường phát triển thành ong cái lưỡng bội. Ví dụ này cho thấy không thể tìm cặp XX hoặc XY trong mọi cơ chế.
**Môi trường** có thể ảnh hưởng sự phát triển giới tính ở một số loài. Ở nhiều loài rùa biển, nhiệt độ trong giai đoạn phát triển của trứng ảnh hưởng tỉ lệ đực–cái. Khoảng nhiệt độ và chiều hướng ảnh hưởng phải xét theo loài, thời điểm và điều kiện cụ thể; không đặt một ngưỡng chung cho mọi rùa hoặc mọi động vật.
Hormone cũng tham gia phát triển giới tính; nghiên cứu có thể ứng dụng trong một số quy trình nuôi thủy sản có kiểm soát. Không suy ra nhiệt độ, thức ăn hay dùng hormone tùy ý sẽ chọn được giới tính con người. Không tự thực hành xử lí trứng, động vật bằng nhiệt độ hoặc hormone.
Giới hạn kết luận theo dữ liệu khảo sát
Một thí nghiệm giả định trên **một loài rùa có giới tính phụ thuộc nhiệt độ**, giữ các yếu tố khác như nhau: nhóm ấp ở mức T₁ có 70% con đực, nhóm ở mức T₂ có 30% con đực.
Kết luận phù hợp: trong điều kiện khảo sát, hai mức nhiệt gắn với tỉ lệ đực khác nhau của loài này. Không kết luận mọi loài đều có cùng kết quả hoặc nhiệt độ đã biến NST X thành Y. Đây là dữ liệu minh họa cách đọc, không phải hướng dẫn ấp.
Bài luyện
Ở loài chim có con trống ZZ, con mái ZW, giới nào tạo hai loại giao tử Z và W qua giảm phân bình thường?
Con mái có W nên không chỉ tạo Z theo mô hình.
Con trống ZZ tạo giao tử mang Z, không có W.
Con trống ZZ không tạo giao tử W.
Đúng: Z và W phân li vào hai loại giao tử của con mái.
Lời giải
Con mái ZW có hai loại NST giới tính, khi giảm phân tạo giao tử mang Z hoặc W. Con trống ZZ tạo giao tử mang Z. Chọn D.
Bài luyện
Khảo sát cùng một loài rùa cho thấy hai mức nhiệt độ ấp tạo tỉ lệ đực–cái khác nhau. Nhận xét nào phù hợp nhất?
Dữ liệu một loài không chứng minh cơ chế ở mọi loài.
Đúng: kết luận giữ phạm vi loài và điều kiện đã khảo sát.
Dữ liệu tỉ lệ giới tính không mô tả biến đổi X thành Y.
Không được suy rộng cơ chế này sang người.
Lời giải
Dữ liệu hỗ trợ ảnh hưởng của nhiệt độ trong loài, điều kiện được khảo sát. Nó không đủ để khái quát mọi động vật, biến đổi NST hay ứng dụng cho người. Chọn B.