Chỉ một mạch của gene làm khuôn cho bản phiên mã đang xét
**Phiên mã** là tổng hợp RNA dựa trên trình tự nucleotide của một mạch khuôn DNA. Với gene mã hóa protein, sản phẩm RNA liên quan đến dịch mã là mRNA. Một số gene tạo tRNA hoặc rRNA; các RNA này không làm khuôn dịch mã thành chuỗi polypeptide.
Có thể theo dõi ba giai đoạn: vùng gene mở xoắn; enzyme dùng một mạch khuôn để nối các nucleotide RNA; khi kết thúc, RNA được giải phóng, DNA đóng xoắn lại. Enzyme đọc mạch khuôn theo chiều **3′ → 5′**, còn RNA mới được tổng hợp theo chiều **5′ → 3′**.
| Nucleotide trên khuôn DNA | Nucleotide RNA được ghép |
| --- | --- |
| A | U |
| T | A |
| G | C |
| C | G |
Với gene trong nhân của tế bào nhân thực, phiên mã diễn ra ở nhân; ở sinh vật nhân sơ diễn ra tại vùng nhân. Phiên mã phục vụ hoạt động của tế bào, không chỉ xảy ra ngay trước phân chia.
**Tái bản** dùng cả hai mạch làm khuôn để tạo DNA; **phiên mã** dùng một mạch của gene đang xét để tạo RNA. DNA không bị chuyển hết thành RNA và không mất đi sau mỗi lần phiên mã.
Xác định RNA theo đúng mạch và chiều
Cho mạch khuôn **3′–TACGGA–5′**. Ghép bổ sung từng vị trí: T→A, A→U, C→G, G→C, G→C, A→U. Đoạn RNA tương ứng là **5′–AUGCCU–3′**.
Nếu chỉ chép nguyên mạch khuôn rồi đổi T thành U sẽ sai. RNA bổ sung với mạch khuôn; cần đọc rõ đề cho mạch nào trước khi viết.
Bài luyện
Mạch khuôn của đoạn gene là 3′–T A C C G T–5′. Đoạn RNA được tổng hợp tương ứng là gì?
Đã chép mạch khuôn và chỉ đổi T thành U.
Đã dùng T của DNA thay cho U trong RNA.
Đã đảo sai chiều của RNA viết đối diện khuôn.
Đúng: bổ sung T–A, A–U, C–G, G–C và đúng chiều.
Lời giải
Đối diện khuôn 3′–TACCGT–5′, ghép từng vị trí được RNA 5′–AUGGCA–3′. RNA dùng U và ngược chiều khuôn. Chọn D.
Bài luyện
Điểm nào phân biệt phiên mã một gene với tái bản DNA theo bài học?
Đây là mô tả tái bản, không phải phiên mã.
Đúng: sản phẩm là RNA theo một mạch khuôn gene.
Đây là dịch mã.
RNA được tổng hợp theo khuôn DNA nên phụ thuộc trình tự khuôn.
Lời giải
Phiên mã tạo RNA theo một mạch khuôn của gene. Tái bản tạo hai DNA con từ DNA ban đầu; dịch mã tạo chuỗi polypeptide theo mRNA. Chọn B.