Biến đổi ở gene không đồng nghĩa mọi tác động đều có hại
Đột biến có thể ảnh hưởng sản phẩm gene: thay đổi trình tự amino acid, hoạt động protein hoặc lượng sản phẩm được tạo. Một số biến đổi không làm thay đổi amino acid hay không gây ảnh hưởng rõ đến chức năng đang xét.
**Có hại, có lợi hay trung tính** là đánh giá hệ quả, phụ thuộc biến đổi cụ thể, tổ hợp gene và điều kiện môi trường. Không suy ra mọi đột biến đều gây bệnh, đều biểu hiện ngay hoặc đều là tính trạng lặn. Cũng không có nghĩa mỗi đột biến riêng lẻ bắt buộc vừa có lợi vừa có hại.
Đột biến tạo allele mới, góp phần làm đa dạng di truyền và cung cấp nguyên liệu cho chọn giống, tiến hóa. Trong tạo giống, có thể gây đột biến có kiểm soát rồi **sàng lọc, đánh giá** nhiều cá thể để giữ biến dị hữu ích. Tác nhân gây đột biến không bảo đảm chỉ tạo đặc điểm mong muốn.
Những đột biến làm rối loạn chức năng quan trọng có thể gây hại cho sinh vật. Vì vậy cần tuân thủ an toàn khi làm việc với nguồn bức xạ, hóa chất.
Mã đổi nhưng amino acid có thể giữ nguyên
Theo dữ kiện bảng mã chuẩn, **UUU và UUC đều mã hóa Phe**. Một thay thế cặp nucleotide trong gene làm codon tương ứng trên mRNA đổi UUU thành UUC thì amino acid tại vị trí đó vẫn là Phe.
Ví dụ cho thấy “DNA đổi” không bắt buộc kéo theo “amino acid đổi”. Chỉ từ một codon này chưa kết luận mọi chức năng hay biểu hiện của gene đều không bị ảnh hưởng; cần dữ kiện thích hợp khi đánh giá hệ quả.
Bài luyện
Đề cho UUU và UUC cùng mã hóa Phe. Đột biến làm codon mRNA đổi UUU thành UUC. Kết luận chắc chắn từ dữ kiện này là gì?
Đúng: hai codon cùng nghĩa theo dữ kiện.
Codon thay đổi trong tình huống đã cho xuất phát từ đột biến gene.
UUC không phải codon kết thúc.
UUC mã hóa Phe, không mã hóa Met.
Lời giải
Cả UUU và UUC đều mã hóa Phe nên amino acid tại vị trí này giữ nguyên. Dữ kiện chưa đủ để khẳng định mọi hệ quả khác đều không đổi. Chọn A.
Bài luyện
Vì sao sau khi gây đột biến trong tạo giống cần sàng lọc và đánh giá các cá thể?
Có thay đổi DNA chưa đủ chứng minh biến dị hữu ích và ổn định.
Tác nhân không tạo biến đổi theo nhu cầu sản xuất của con người.
Đúng: phải đánh giá để chọn biến dị hữu ích.
Hệ quả còn phụ thuộc điều kiện nên cần đánh giá môi trường sử dụng.
Lời giải
Các đột biến không có chung một hệ quả. Có biến đổi có hại, trung tính hoặc có lợi trong điều kiện nhất định; sàng lọc và đánh giá giúp chọn cá thể phù hợp mục tiêu tạo giống. Chọn C.