Con có thể vừa giống vừa khác bố mẹ
**Di truyền** là sự truyền đạt các đặc điểm từ bố mẹ, tổ tiên đến các thế hệ con cháu. **Biến dị** là hiện tượng con có đặc điểm khác bố mẹ hoặc khác nhau giữa các cá thể con. Hai hiện tượng này cùng xuất hiện trong sinh sản; con không phải bản sao toàn bộ đặc điểm của bố hay mẹ.
Mendel nghiên cứu từng tính trạng ở đậu hà lan. Ông tạo các dòng thuần, cho lai, theo dõi riêng từng thế hệ rồi thống kê kết quả. Trong thí nghiệm màu hoa, lai cây hoa tím thuần chủng với cây hoa trắng thuần chủng thu được đời con F₁ toàn hoa tím. Cho F₁ tự thụ phấn, F₂ xuất hiện lại cây hoa trắng, bên cạnh cây hoa tím.
**Hoa trắng xuất hiện trở lại là dữ kiện quan trọng:** nhân tố quy định hoa trắng vẫn được truyền qua F₁, dù không biểu hiện. Mendel đề xuất mỗi tính trạng đang xét do một cặp nhân tố di truyền quy định; các nhân tố không hòa trộn. Ý tưởng này đặt nền móng cho việc nghiên cứu gene và allele sau đó.
Gene là cơ sở vật chất quan trọng của di truyền và biến dị. Tuy nhiên, biểu hiện của nhiều tính trạng còn chịu ảnh hưởng môi trường; khác biệt quan sát được chưa đủ để kết luận đã có đột biến gene.
Phân biệt quan sát với cách giải thích
Trong thí nghiệm màu hoa, “F₂ có cả cây hoa tím và cây hoa trắng” là **kết quả quan sát**. “Nhân tố quy định hoa trắng không mất ở F₁” là **giải thích** phù hợp với kết quả đó.
Nếu nhân tố này đã bị xóa khỏi toàn bộ F₁, sẽ không giải thích được sự xuất hiện lại của hoa trắng bằng mô hình di truyền của Mendel. Không cần giả thiết hoa tím và hoa trắng pha thành màu trung gian.
Bài luyện
Trong thí nghiệm màu hoa của Mendel, hoa trắng xuất hiện lại ở F₂ sau khi F₁ toàn hoa tím. Kết luận nào phù hợp?
Mô hình Mendel không cần giả thiết mất rồi tạo lại nhân tố.
Đúng: vắng kiểu hình không có nghĩa mất nhân tố di truyền.
Không phù hợp kết quả tím và trắng, không pha màu.
Sự phân li ở F₂ được giải thích từ các nhân tố ở F₁.
Lời giải
F₁ biểu hiện hoa tím nhưng vẫn mang nhân tố quy định hoa trắng. Khi các nhân tố phân li và tổ hợp ở đời sau, có cây hoa trắng. Chọn B.
Bài luyện
Hai cây con cùng cặp bố mẹ có màu hoa khác nhau. Sự khác nhau giữa hai cây con là biểu hiện của hiện tượng nào?
Đây là hình thức sinh sản, không phải tên hiện tượng khác nhau về đặc điểm.
Đồng hợp nói về cặp allele, không suy ra chỉ từ khác màu hoa.
Dòng thuần không phải tên gọi sự khác nhau giữa con.
Đúng: các cá thể con có đặc điểm khác nhau.
Lời giải
Biến dị bao gồm sự khác nhau giữa các cá thể con và sự khác bố mẹ. Dữ kiện mô tả khác màu hoa nên là biểu hiện biến dị; chưa đủ để kết luận nguyên nhân là đột biến. Chọn D.