Mức độ hoạt động giảm từ trái sang phải
Dãy hoạt động hóa học trong bài học:
$$K,\ Na,\ Ca,\ Mg,\ Al,\ Zn,$$
$$Fe,\ Pb,\ H,\ Cu,\ Ag,\ Au.$$
Hai dòng là **một dãy liên tục**: Zn đứng trước Fe. H không phải kim loại; H được đặt vào dãy để làm mốc so sánh khả năng giải phóng hydrogen từ acid.
K, Na, Ca phản ứng với nước ở nhiệt độ thường. Nhiều kim loại trước H phản ứng với dung dịch HCl, giải phóng H₂; Cu, Ag, Au sau H không có phản ứng đó. Trong phản ứng với dung dịch muối, kim loại trước có thể đẩy kim loại sau, nhưng loại trừ trường hợp phản ứng mạnh với nước.
Dãy giúp so sánh **mức độ hoạt động**, không phải bảng xếp hạng độ cứng, khối lượng riêng hay khả năng dẫn điện. Không dùng dãy này thay cho việc đọc đúng điều kiện phản ứng.
Ghép ba bằng chứng thành một thứ tự
Dữ kiện minh họa: Na phản ứng với nước nguội còn Fe, Cu không; Fe giải phóng H₂ từ HCl còn Cu không; Cu đẩy Ag ra khỏi dung dịch AgNO₃.
Từ dữ kiện thứ nhất, Na mạnh hơn Fe và Cu. Dữ kiện thứ hai cho Fe đứng trước H, Cu sau H. Dữ kiện thứ ba cho Cu mạnh hơn Ag. Ghép lại được **Na, Fe, H, Cu, Ag** theo mức độ hoạt động giảm dần.
Nếu hai kim loại đều không phản ứng với nước nguội, riêng kết quả ấy chưa đủ xác định thứ tự giữa chúng. Khi đọc báo cáo, tách rõ thao tác, hiện tượng và kết luận; số liệu minh họa không phải số đo thực nghiệm đã tiến hành.
Bài luyện
Nhóm nào được xếp theo mức độ hoạt động hóa học giảm dần trong dãy đã học?
Cu đứng sau Fe và Zn, không đứng đầu nhóm.
Fe đứng trước Cu, không đứng sau.
Zn hoạt động mạnh hơn Fe.
Đúng: Zn đứng trước Fe, Fe đứng trước Cu.
Lời giải
Trong dãy hoạt động, thứ tự các nguyên tố đang xét là Zn, Fe, ... H, Cu. Mức độ hoạt động giảm từ trái sang phải nên nhóm đúng là Zn, Fe, Cu. Chọn D.
Bài luyện
Hai kim loại X và Y đều không phản ứng giải phóng H₂ khi cho vào nước ở nhiệt độ thường. Chỉ từ kết quả này, có thể kết luận gì?
Cùng không phản ứng với nước nguội không chứng minh hoạt động bằng nhau.
Đúng: cần thêm phép thử hoặc thông tin khác.
Sắt là ví dụ không phản ứng như vậy với nước nguội nhưng vẫn phản ứng với HCl.
Không có dữ kiện riêng cho phép so sánh X mạnh hơn Y.
Lời giải
Kết quả chỉ cho biết cả hai không có phản ứng giải phóng H₂ với nước nguội trong điều kiện thử. Fe và Cu cũng có cùng kết quả này nhưng hoạt động khác nhau. Vì vậy chưa đủ dữ kiện xếp thứ tự X, Y. Chọn B.