Phân biệt yếu tố không sống và yếu tố sống
**Nhân tố sinh thái** là yếu tố của môi trường ảnh hưởng đến sinh vật. Có hai nhóm chính:
- **Vô sinh:** các yếu tố không sống như ánh sáng, nhiệt độ, nước, độ ẩm, độ mặn.
- **Hữu sinh:** các sinh vật có tác động, gồm cá thể cùng loài, sinh vật khác loài và **con người**.
Một cây có thể đồng thời chịu tác động của ánh sáng, nước, sâu ăn lá và người chăm sóc. Nhân tố hữu sinh không chỉ gồm động vật; cây, nấm, vi sinh vật cũng có thể tác động đến sinh vật khác.
Tác động tùy nhu cầu và điều kiện sống
Ánh sáng ảnh hưởng đến quang hợp và hoạt động của nhiều sinh vật. **Cây ưa sáng** và **cây ưa bóng** có nhu cầu ánh sáng khác nhau; ưa bóng không có nghĩa là sống tốt trong tối hoàn toàn.
Nhiệt độ ảnh hưởng đến hoạt động sống, nhưng mức thích hợp không giống nhau ở mọi loài. Các sinh vật có thể hỗ trợ nhau hoặc cạnh tranh thức ăn, nơi ở; sinh vật này cũng có thể là thức ăn của sinh vật khác.
Con người có thể bảo vệ, phục hồi nơi sống hoặc làm ô nhiễm, phá hủy nơi sống. Cần xét hành động cụ thể, không coi mọi tác động của con người đều có hại hoặc đều có lợi.
Bài luyện
Nhóm nào chỉ gồm nhân tố vô sinh?
Sâu ăn lá là sinh vật.
Cây cạnh tranh là nhân tố hữu sinh.
Người và nấm thuộc nhân tố hữu sinh.
Đúng: ba yếu tố đều không sống.
Lời giải
Ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm là các điều kiện không sống. Sâu, cây, nấm và con người thuộc nhóm hữu sinh. Đáp án D.
Xét một cây trong vườn
Nắng và độ ẩm đất là nhân tố **vô sinh**. Sâu ăn lá, cây che bóng và người tưới nước là nhân tố **hữu sinh** đối với cây đang xét.
Cây che bóng là sinh vật tác động; lượng ánh sáng mà cây nhận lại là điều kiện vô sinh. Hai nhóm có thể liên quan với nhau trong cùng tình huống.
Bài luyện
Người chăm sóc cây thuộc nhóm nhân tố nào đối với cây?
Đúng: phân nhóm theo yếu tố sống, không theo dụng cụ hay lợi/hại.
Dùng dụng cụ không làm con người thành yếu tố không sống.
Yếu tố bên ngoài vẫn có thể tác động.
Có lợi hay có hại không quyết định nhóm vô sinh/hữu sinh.
Lời giải
Con người thuộc nhân tố hữu sinh. Việc dùng dụng cụ hoặc chăm sóc có lợi không thay đổi cách phân nhóm này. Đáp án A.
Bài luyện
Nhận xét nào đúng về cây ưa bóng?
Quang hợp cần ánh sáng.
Đúng: nhu cầu ánh sáng khác nhau, không phải bằng không.
Nắng quá mạnh có thể không phù hợp với cây ưa bóng.
Ánh sáng là nhân tố vô sinh có tác động.
Lời giải
Ưa bóng thể hiện sự phù hợp với mức ánh sáng thấp hơn, không có nghĩa không cần ánh sáng. Cần xét nhu cầu của từng loài. Đáp án B.