Phải là lực ép vuông góc
Một thùng hàng đặt yên trên sàn ép xuống sàn. Lực ép có phương vuông góc với mặt sàn gọi là **áp lực**, kí hiệu độ lớn là $F$, đơn vị N.
Khi ấn ngón tay lên mũ đinh, lực ép của ngón tay lên mũ đinh là áp lực. Đầu đinh cũng ép vuông góc lên tấm xốp. Cần nói rõ đang xét lực của vật nào, tác dụng lên mặt nào.
Không phải mọi lực đều là áp lực. Lực kéo một sợi dây là lực kéo, không tự được gọi là lực ép lên mặt sàn. Áp lực cũng không nhất thiết thẳng đứng: ép vuông góc lên tường thì áp lực có phương ngang.
Giữ một yếu tố khi đổi yếu tố còn lại
Giáo viên chuẩn bị hai khối hộp giống nhau và khay bột mịn. Đặt nhẹ các khối theo ba cách trong hình, trên phần bột đã làm phẳng; quan sát độ lún.
- So A với B: diện tích bị ép không đổi, áp lực tăng. B lún sâu hơn, cho thấy lực ép lớn hơn có tác dụng mạnh hơn.
- So A với C: áp lực không đổi, diện tích bị ép giảm. C lún sâu hơn, cho thấy cùng lực ép nhưng diện tích nhỏ hơn có tác dụng mạnh hơn.
Vì vậy, mức độ tác dụng của áp lực phụ thuộc **cả độ lớn lực ép và diện tích bị ép**. Không so hai trường hợp cùng thay đổi mọi yếu tố rồi quy kết chỉ do một yếu tố. Dùng dụng cụ đúng hướng dẫn, tránh làm bột bay vào mắt hoặc hít bụi.
Bài luyện
Lực nào là áp lực lên mặt sàn nằm ngang?
Đây là lực kéo dây, không phải lực ép lên sàn.
Đúng: có lực ép vuông góc với mặt bị ép.
Lực này song song, không vuông góc mặt sàn.
Ma sát có phương dọc mặt tiếp xúc, không phải áp lực đang xét.
Lời giải
Áp lực là lực ép có phương vuông góc với mặt bị ép. Lực thùng hàng ép xuống sàn ngang đáp ứng điều kiện này; lực kéo song song hoặc lực ma sát dọc sàn thì không. Đáp án B.
Bài luyện
Một người ép tay vuông góc vào tường thẳng đứng. Áp lực của tay lên tường có phương nào?
Áp lực không bắt buộc thẳng đứng.
Dọc tường không vuông góc mặt bị ép.
Phương lực được quyết định bởi điều kiện ép đã cho.
Đúng: ép vuông góc tường đứng cho phương ngang.
Lời giải
Áp lực phải vuông góc với mặt bị ép. Với tường thẳng đứng và tay ép vuông góc như đề, lực ép có phương ngang. Không đồng nhất mọi áp lực với lực hướng xuống. Đáp án D.
Bài luyện
Muốn xét ảnh hưởng của độ lớn áp lực đến độ lún trong thí nghiệm, cần so hai trường hợp nào?
Đúng: giữ các điều kiện khác để xét riêng ảnh hưởng của F.
Cách này xét ảnh hưởng của diện tích.
Nhiều yếu tố đổi cùng lúc nên khó quy kết riêng cho áp lực.
Không thay đổi yếu tố cần khảo sát.
Lời giải
Để khảo sát ảnh hưởng của $F$, cần giữ diện tích bị ép và các điều kiện nền giống nhau, chỉ thay đổi áp lực. So A với B trong thí nghiệm đáp ứng cách này. Đáp án A.
Bài luyện
Cùng áp lực và cùng điều kiện bột, giảm diện tích bị ép thường làm khối hộp lún thế nào?
Cùng lực trên diện tích nhỏ tạo tác dụng mạnh hơn.
Diện tích bị ép cũng ảnh hưởng.
Đúng: đây là nhận xét khi giữ F và giảm S.
Không cần đổi khối lượng riêng của vật.
Lời giải
Khi giữ cùng áp lực, giảm diện tích bị ép làm mức độ tác dụng trên mỗi phần diện tích tăng. Trong điều kiện thí nghiệm bột mịn đang xét, khối lún sâu hơn. Đáp án C.