Chọn công thức theo đại lượng cần tìm
Từ $v=s/t$, tìm quãng đường bằng cách nhân tốc độ với thời gian; tìm thời gian bằng cách chia quãng đường cho tốc độ, với v > 0:
$$s=v\times t,\qquad t=\frac{s}{v}.$$
Dùng v theo km/h thì t phải theo giờ, s theo km; dùng v theo m/s thì t theo giây, s theo mét. Các bài tính dưới đây giả sử tốc độ giữ không đổi trong khoảng đang xét.
Trước khi thay số, xác định cần tìm v, s hay t rồi thống nhất đơn vị. 20 phút = 20/60 giờ = 1/3 giờ, không phải 0,20 giờ.
Quãng đường đi trong 20 phút
Một người đi xe đạp với tốc độ không đổi 9 km/h trong 20 phút. Đổi thời gian:
$$t=\frac{20}{60}=\frac{1}{3}\ \mathrm{h}.$$
Khi đó quãng đường:
$$s=9\times\frac{1}{3}=3\ \mathrm{km}.$$
Kiểm ý nghĩa: trong một giờ đi 9 km, một phần ba giờ đi 3 km. Không lấy 9 × 20 vì km/h không ghép trực tiếp với phút.
Bài luyện
Xe đạp giữ tốc độ 12 km/h trong 15 phút. Quãng đường đi được là bao nhiêu?
15 phút = 0,25 giờ; 12 × 0,25 = 3 km.
Đã nhân trực tiếp km/h với số phút 15.
15 phút không phải 0,15 giờ.
Tìm quãng đường phải nhân với thời gian, không chia 12 cho 0,25.
Lời giải
Đổi 15 phút = 15/60 = 0,25 h. Dùng s = vt: s = 12 × 0,25 = 3 km. Đáp án A.
Thời lượng khác thời điểm
**Thời lượng** là khoảng thời gian đã trôi qua, như 30 phút. **Thời điểm** là một mốc trên đồng hồ, như 7 giờ 30 phút. Tính thời lượng bằng giờ đến trừ giờ xuất phát; nếu đã biết thời lượng, cộng nó vào giờ xuất phát để tìm giờ đến.
Chẳng hạn xuất phát lúc 6 giờ 50 phút, đến lúc 7 giờ 20 phút thì thời gian đi là 30 phút = 0,5 giờ. Không dùng số “7,20” làm thời gian trong công thức.
Từ thời gian đi đến giờ đến
Một người đi bộ từ 8 giờ 10 phút, đi 2 km với tốc độ không đổi 4 km/h. Thời gian đi:
$$t=2/4=0{,}5\ \mathrm{h}=30\ \mathrm{min}.$$
Giờ đến là 8 giờ 10 phút + 30 phút = **8 giờ 40 phút**. Giá trị 0,5 giờ trả lời “đi trong bao lâu”; 8 giờ 40 phút trả lời “đến lúc mấy giờ”.
Bài luyện
Xuất phát lúc 7 giờ 45 phút, đi 3 km với tốc độ không đổi 6 km/h. Thời điểm đến là khi nào?
3/6 giờ = 30 phút, không phải 20 phút.
Đi 30 phút; 7 giờ 45 phút cộng 30 phút là 8 giờ 15 phút.
0,5 giờ là thời lượng, chưa phải thời điểm đến.
Đã coi quãng đường 3 km là thời gian 3 giờ.
Lời giải
Thời lượng t = s/v = 3/6 = 0,5 h = 30 phút. Cộng vào 7 giờ 45 phút được 8 giờ 15 phút. Đáp án B.
Bài luyện
Một vật đi 900 m từ 9 giờ 10 phút đến 9 giờ 15 phút. Tốc độ trung bình trên đoạn đó bằng bao nhiêu?
900/5 cho m/phút, không phải m/s.
Đã dùng số phút 15 của mốc giờ đến, không dùng thời lượng 5 phút.
5 phút = 300 s; 900/300 = 3 m/s.
Không lấy mốc 9 giờ 15 phút làm thời gian đi quãng đường 900 m.
Lời giải
Thời lượng bằng 9 giờ 15 phút trừ 9 giờ 10 phút = 5 phút = 300 s. Tốc độ v = 900/300 = 3 m/s. Đáp án C.