Nước thoát khỏi lá ở dạng hơi
**Thoát hơi nước** là sự mất nước của cây vào không khí ở dạng hơi, chủ yếu qua khí khổng ở lá. Khi tế bào khí khổng trương nước, lỗ khí thường mở rộng hơn; khi cây thiếu nước, lỗ khép bớt, giúp giảm mất nước.
Độ mở còn phụ thuộc điều kiện môi trường và đặc điểm cây. Không coi mọi loài đều mở, đóng theo đúng một lịch giờ cố định hoặc khí khổng luôn mở hết khi có ánh sáng.
Bài luyện
Khi cây thiếu nước, khí khổng khép bớt có tác dụng chủ yếu nào?
Thoát hơi nước đang xét là nước ra dạng hơi; khép bớt giúp giảm mất nước.
Điều chỉnh lỗ khí không đồng nghĩa mọi hoạt động sống dừng lại.
Đúng: lỗ hẹp hơn thường hạn chế mất nước qua khí khổng.
Khí khổng không thay con đường rễ hút nước đang học.
Lời giải
Khi thiếu nước, khép bớt khí khổng giúp giảm lượng hơi nước thoát qua lỗ. Đây là cách hạn chế mất nước, không phải làm lá tiết nhiều nước lỏng hoặc ngừng mọi hoạt động sống. Đáp án C.
Thoát hơi nước không chỉ làm cây mất nước
| Vai trò | Giải thích |
|---|---|
| Góp phần kéo nước và khoáng lên | Nước thoát ở lá tạo động lực phía trên cho dòng mạch gỗ từ rễ lên |
| Làm mát lá | Nước bay hơi mang theo nhiệt, giúp hạ nhiệt độ lá |
| Gắn với trao đổi khí | Khí khổng mở cho hơi nước ra cũng tạo đường để carbon dioxide đi vào lá |
Khí khổng mở tạo điều kiện nhận carbon dioxide cho quang hợp; không phải hơi nước thoát ra tự biến thành oxygen. Cây cần cân bằng giữa lợi ích thoát hơi nước và lượng nước rễ có thể bù lại.
Bài luyện
Vai trò nào của thoát hơi nước liên quan trực tiếp đến dòng mạch gỗ?
Đúng: mất nước ở lá góp phần tạo động lực phía trên của dòng mạch gỗ.
Hai loại mạch có nhiệm vụ riêng, không đổi tên theo thoát hơi nước.
Dòng mạch gỗ đang xét đi từ rễ lên.
Khoáng hòa tan được rễ nhận từ môi trường, không tạo từ hơi nước.
Lời giải
Thoát hơi nước ở lá tạo động lực phía trên, góp phần kéo dòng nước và khoáng trong mạch gỗ từ rễ lên. Không biến đổi mạch gỗ thành mạch rây hoặc tạo khoáng từ hơi nước. Đáp án A.
Xét cả đất và không khí
Độ ẩm, độ thoáng và lượng khoáng trong đất ảnh hưởng rễ hút nước, khoáng. Ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm không khí ảnh hưởng hoạt động của lá; trong điều kiện tương tự, không khí khô thường làm cây thoát hơi nước mạnh hơn không khí ẩm.
Vì vậy cần làm đất tơi xốp, tưới và bón phân theo loài, giai đoạn phát triển và thời tiết. Ngày khô hanh có thể cần bổ sung nước nhiều hơn, nhưng phải tránh úng; bón nhiều hơn nhu cầu cũng không bảo đảm cây tốt hơn.
Tỉa bớt lá khi chuyển một số cây
Khi đánh chuyển cây, rễ có thể bị đứt hoặc tổn thương nên hút nước kém hơn. Với cây phù hợp, người trồng tỉa bớt một phần lá để giảm diện tích thoát hơi nước và chuyển cây vào lúc râm mát. Nhờ đó lượng nước mất có thể giảm trong khi rễ phục hồi.
Không có nghĩa phải bỏ hết lá của mọi cây. Cách xử lí phụ thuộc loài và tình trạng cây. Dưới tán cây, cảm giác mát còn có cả tác dụng che ánh nắng và nước bay hơi, không giải thích bằng việc oxygen tạo ra “làm lạnh” không khí.
Bài luyện
Khi chuyển một cây có rễ bị tổn thương, vì sao có thể tỉa bớt một phần lá theo hướng dẫn phù hợp?
Rễ và các tế bào vẫn cần nước.
Lá không thay toàn bộ chức năng nhận khoáng của rễ.
Bỏ hết khả năng quang hợp không phải mục tiêu chăm sóc.
Đúng: điều chỉnh lượng nước mất trong lúc rễ phục hồi.
Lời giải
Rễ tổn thương hút nước kém; nếu lá vẫn mất nhiều nước, cây dễ thiếu nước. Tỉa bớt lá ở loài và tình huống phù hợp giúp giảm mất nước, không phải bỏ toàn bộ lá hoặc xóa nhu cầu hút nước. Đáp án D.