Ghi giá đỡ và phần cây phản ứng
Dùng hình hoặc video phù hợp do giáo viên cung cấp để quan sát tua cuốn của mướp, bầu hoặc bí bám giá đỡ. Phiếu ghi tên cây, vật làm giá đỡ, bộ phận tiếp xúc và biểu hiện sau tiếp xúc.
Ví dụ minh họa cách ghi: **mướp — thanh giàn — tua cuốn tiếp xúc rồi quấn quanh thanh — giúp cây bám, được nâng đỡ**. Đây là cách mô tả, không phải kết quả của một lần thực hành đã được thực hiện trong bài.
Cần chỉ ra sự tiếp xúc và phản ứng. Chỉ ghi “cây ở cạnh giàn” chưa đủ cho thấy tua cuốn đã quấn hoặc bám.
Bài luyện
Dòng ghi nào mô tả được hiện tượng hướng tiếp xúc của mướp?
Chưa ghi phản ứng sau tiếp xúc.
Đây là chăm sóc, chưa nêu hướng tiếp xúc.
Tăng kích thước không thay mô tả kích thích và phản ứng.
Đúng: có bộ phận, tác nhân và phản ứng quan sát được.
Lời giải
Dòng ghi cần nêu tua cuốn nhận sự tiếp xúc với thanh giàn rồi quấn quanh thanh. Các dòng chỉ kể màu lá, tưới hoặc cây lớn chưa đủ mô tả hiện tượng cảm ứng đang quan sát. Đáp án D.
Ghi hành vi trước, giải thích vai trò sau
Với video tập tính, ghi loài động vật, hoàn cảnh, các hành vi nối tiếp và vai trò phù hợp. Có thể quan sát kiếm ăn, chăm con, đánh dấu lãnh thổ hoặc di cư; không cần tìm đủ mọi loại trong một đoạn video.
Chẳng hạn, video cho thấy chim mang mồi về tổ rồi mớm cho chim non: đó là các dấu quan sát; nhận xét “chăm sóc con non” là cách phân loại dựa trên những dấu ấy. Không ghi thêm hành vi không xuất hiện.
Một video ngắn không luôn cho biết hành vi có sẵn khi sinh hay đã được học. Muốn phân biệt bẩm sinh–học được còn cần thông tin về quá trình hình thành, không suy chỉ từ tên loài.
Bài luyện
Video chỉ cho thấy chim mang mồi về tổ và mớm cho con. Cách ghi nào phù hợp?
Đúng: mô tả dữ kiện rồi phân loại phù hợp.
Bay về tổ chưa phải dữ kiện về di cư theo mùa.
Không thêm những bước chưa xuất hiện trong video.
Chưa có dữ kiện về cách hình thành từng hành vi.
Lời giải
Những hành vi đã thấy là mang mồi và mớm cho chim non, phù hợp chăm sóc con. Chỉ từ đó không thêm di cư, bảo vệ lãnh thổ đầy đủ hoặc kết luận nguồn hình thành mọi hành vi của chim. Đáp án A.
Không đủ dữ kiện thì ghi giới hạn
Một video cho thấy chó ngồi khi có hiệu lệnh nhưng không nói nó đã được huấn luyện hay chưa. Có thể ghi phản ứng đã thấy; chưa đủ dữ kiện để kết luận chỉ từ đoạn video về quá trình hình thành hành vi.
Khi báo cáo, ghi nguồn hình/video và thông tin quan sát thật, tách phần chưa xác định. Nếu quan sát ngoài thực tế, làm theo hướng dẫn, giữ khoảng cách; không chạm tổ chim hoặc đến gần động vật hoang dã để tạo phản ứng.
Bài luyện
Chỉ có video chó ngồi theo hiệu lệnh, không có thông tin trước đó. Cách xử lí nào đúng?
Tên loài không quyết định nguồn hình thành mọi hành vi.
Đúng: giữ kết luận trong phạm vi dữ kiện.
Không thêm lịch sử không có trong nguồn.
Không tiếp cận động vật lạ; thử ngay cũng chưa chứng minh lịch sử hình thành.
Lời giải
Video chứng minh phản ứng đang thấy nhưng chưa ghi quá trình học trước đó. Cần thêm thông tin về huấn luyện để phân loại theo nguồn hình thành; không tạo lịch sử hoặc thử gây phản ứng với động vật lạ. Đáp án B.