Điều kiện cần phù hợp, không phải càng nhiều càng tốt
Sinh trưởng và phát triển chịu ảnh hưởng của **nhiệt độ, ánh sáng, nước và dinh dưỡng**. Mức phù hợp tùy loài và giai đoạn sống; thiếu hoặc quá mức đều có thể bất lợi.
- **Nhiệt độ** ảnh hưởng các hoạt động sống; mỗi loài có khoảng nhiệt độ phù hợp. Rét hoặc nóng quá mức có thể làm sinh trưởng kém.
- **Ánh sáng** cần cho quang hợp ở cây, còn ảnh hưởng một số quá trình phát triển. Chế độ chiếu sáng có thể ảnh hưởng việc ra hoa.
- **Nước** là thành phần cơ thể, môi trường và nguyên liệu cho các hoạt động sống. Thiếu nước làm cây héo, giảm sinh trưởng.
- **Dinh dưỡng** cung cấp nguyên liệu cho cơ thể; động vật còn nhận năng lượng qua thức ăn. Cây thiếu khoáng, vật nuôi thiếu thức ăn đều có thể lớn chậm.
Khoáng không phải nguồn năng lượng trực tiếp của cây. Chẳng hạn, cây cần nitrogen để tạo những chất như protein và diệp lục; năng lượng được tích lũy trong chất hữu cơ qua quang hợp.
Bài luyện
Vì sao thiếu nước có thể làm cây sinh trưởng kém?
Nước có vai trò sinh học, không chỉ làm chậu nặng.
Không có tác dụng tốt như nhau khi thiếu nước.
Đúng: thiếu nước ảnh hưởng các hoạt động và sự lớn lên.
Cây non cũng cần nước.
Lời giải
Nước cấu tạo cơ thể và tham gia nhiều hoạt động sống của cây. Thiếu nước làm các hoạt động ấy bị ảnh hưởng, nên cây có thể sinh trưởng kém; không chỉ làm thay đổi khối lượng chậu. Đáp án C.
Đọc nhiệt độ cực thuận của cá rô phi trong SGK
Hình trong SGK nêu nhiệt độ cực thuận khoảng **30 °C** cho cá rô phi trong mô hình đang xét. Cực thuận là mức thuận lợi nhất được biểu diễn; tăng nhiệt độ cao hơn không có nghĩa cá luôn sinh trưởng tốt hơn.
Giá trị này gắn với ví dụ cá rô phi của hình, không phải nhiệt độ tối ưu cho mọi sinh vật. Khi làm bài đọc hình, phải giữ đúng đối tượng và dữ kiện của hình.
Bài luyện
Theo hình SGK đang xét, nhiệt độ cực thuận của cá rô phi khoảng 30 °C. Kết luận nào đúng?
Vượt mức phù hợp có thể bất lợi, không tăng mãi.
Đúng: giữ phạm vi và ý nghĩa dữ kiện.
Các loài có yêu cầu khác nhau.
Nhiệt độ là nhân tố ảnh hưởng.
Lời giải
Cực thuận chỉ mức thuận lợi nhất trong mô hình của đối tượng đang xét. Dữ kiện khoảng 30 °C không cho phép kết luận tăng nhiệt độ vô hạn hoặc mọi sinh vật đều có cùng mức tối ưu. Đáp án B.
Bài luyện
Cây cần nitrogen để tạo protein và diệp lục. Nhận xét nào phù hợp?
Đúng: đây là vai trò nguyên liệu, không phải năng lượng trực tiếp.
Khoáng không thay ánh sáng cho quang hợp.
Dinh dưỡng cần lượng phù hợp, quá mức có thể gây hại.
Các nhân tố không thay hoàn toàn cho nhau.
Lời giải
Nitrogen tham gia tạo các chất như protein và diệp lục. Vai trò ấy là cung cấp nguyên liệu, không phải trực tiếp thay nguồn năng lượng ánh sáng hoặc thay nhu cầu nước. Đáp án A.
Xét các điều kiện cùng nhau
Cây có đủ phân nhưng thiếu nước vẫn có thể lớn kém. Tương tự, vật nuôi được cho ăn đủ nhưng chuồng quá nóng hoặc quá lạnh vẫn bị ảnh hưởng.
Vì các nhân tố cùng tác động, cần xác định điều kiện chưa phù hợp trước khi điều chỉnh. Không dùng một biện pháp tăng nước, tăng phân hay tăng nhiệt cho mọi tình huống.
Bài luyện
Một cây ưa sáng bị đặt trong nơi quá thiếu ánh sáng dù vẫn đủ nước. Giải thích nào phù hợp nếu cây sinh trưởng kém?
Nước không thay thế yêu cầu ánh sáng.
Thiếu ánh sáng có thể hạn chế quang hợp.
Cây cần ánh sáng cho quang hợp.
Đúng: liên hệ ánh sáng với tạo chất hữu cơ.
Lời giải
Ở cây ưa sáng, điều kiện quá thiếu ánh sáng có thể hạn chế quang hợp và lượng chất hữu cơ tạo ra. Vì vậy, đủ nước chưa bảo đảm cây sinh trưởng tốt nếu điều kiện sáng chưa phù hợp. Đáp án D.