Hóa trị và lập công thức theo hóa trị

**Hóa trị** biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử với nguyên tử khác. Với chất cộng hóa trị đang xét, hóa trị của một nguyên tố được xác định bằng số cặp electron mà một nguyên tử nguyên tố ấy dùng chung với các nguyên tử khác. Hóa trị thường ghi bằng số La Mã: I, II, III, IV… Trong H₂O, mỗi H có một cặp chung nên hóa trị I; O có hai cặp chung nên hóa trị II. Trong CO₂, C có tổng bốn cặp chung nên hóa trị IV. Không đếm C chỉ liên kết với hai nguyên tử O rồi kết luận hóa trị II: mỗi C–O có hai cặp chung. Một số hóa trị thường dùng: H, Na, K là I; O, Mg, Ca là II; Al là III. Một nguyên tố có thể có hóa trị khác nhau tùy hợp chất. Ví dụ S có hóa trị II trong H₂S nhưng IV trong SO₂; phải dùng dữ kiện của bài, không mặc định luôn một giá trị.

Với hợp chất hai nguyên tố viết dạng $A_xB_y$, gọi hóa trị của A là a, của B là b. Quy tắc hóa trị: $$x\times a=y\times b.$$ Nghĩa là **số nguyên tử A × hóa trị A = số nguyên tử B × hóa trị B**. Ví dụ H₂O: 2 × I = 1 × II. Chỉ số 1 được hiểu dù không viết. Để lập công thức đơn giản theo hóa trị: ghi đúng kí hiệu, đặt chỉ số x và y, tìm tỉ lệ x : y = b : a, rồi chọn cặp số nguyên dương đơn giản nhất. Khi a và b có ước chung, cần rút gọn tỉ lệ; không đổi hóa trị để khớp một công thức đoán trước.

Một số nhóm nguyên tử được dùng như một đơn vị khi lập công thức: OH và NO₃ có hóa trị I; SO₄, CO₃ có hóa trị II; PO₄ có hóa trị III. Dùng hóa trị nhóm khi đề đã cho hoặc bảng tra đã nêu, không lấy chỉ số O làm hóa trị nhóm. Ví dụ, Ca(II) kết hợp với OH(I) theo tỉ lệ 1 : 2, viết Ca(OH)₂. Dấu ngoặc cho biết có hai nhóm OH: tổng hai O và hai H. Không viết CaOH₂ vì cách viết đó không nhân số O lên hai. Phần này giúp đọc công thức có ngoặc; không cần học thêm những nhóm ngoài phạm vi bài.