Xét nguyên tố, không chỉ đếm nguyên tử
**Đơn chất** được tạo nên từ một nguyên tố hóa học. Ví dụ, đồng được tạo nên từ nguyên tố Cu; khí oxygen được tạo nên từ nguyên tố O. Đơn chất có thể là kim loại, phi kim hoặc khí hiếm.
**Hợp chất** được tạo nên từ hai hay nhiều nguyên tố hóa học. Nước có các nguyên tố H và O; carbon dioxide có C và O; sodium chloride (muối ăn tinh khiết) có Na và Cl. Chỉ nói “có nhiều nguyên tử” chưa đủ để xác định hợp chất: cần xét các nguyên tử thuộc mấy nguyên tố.
Vì sao oxygen vẫn là đơn chất?
Một phân tử oxygen gồm hai nguyên tử O, được viết là O₂. Cả hai cùng thuộc một nguyên tố nên oxygen là đơn chất. Một phân tử nước gồm hai H và một O, viết là H₂O: có hai nguyên tố nên nước là hợp chất.
Một nguyên tố có thể tạo nên các đơn chất khác nhau. Oxygen và ozone, O₃, đều chỉ có nguyên tố O nhưng là hai chất khác nhau. Kim cương và than chì đều là các dạng đơn chất của carbon, có tính chất khác nhau. Không suy “cùng nguyên tố” thành “cùng một chất”.
Bài luyện
Một phân tử oxygen có hai nguyên tử O. Oxygen được phân loại thế nào?
Số nguyên tử khác số nguyên tố: hai nguyên tử này đều là O.
Đúng tiêu chí: chất được tạo nên từ một nguyên tố.
Các nguyên tử liên kết trong phân tử không tạo thành hỗn hợp nhiều chất.
Thể khí không phải tiêu chí phân loại đơn chất, hợp chất.
Lời giải
Cả hai nguyên tử đều thuộc nguyên tố oxygen. Vì chỉ có một nguyên tố tạo nên chất, oxygen là đơn chất. Đáp án B.
Hợp chất không phải hỗn hợp
Trong hợp chất, các nguyên tố kết hợp với nhau tạo thành một chất có thành phần xác định. Trong hỗn hợp, có từ hai chất trở lên trộn lẫn. Không khí là hỗn hợp, gồm nitrogen, oxygen và nhiều chất khác; không gọi không khí là hợp chất chỉ vì có nhiều nguyên tố.
Nước tinh khiết là hợp chất. Nước muối là hỗn hợp nước và muối; thêm muối sẽ làm thay đổi thành phần hỗn hợp. Khi phân loại mẫu thực tế, cần biết đó là một chất tinh khiết hay nhiều chất trộn lẫn, không dựa vào việc nhìn thấy một màu đồng nhất.
Bài luyện
Dãy nào gồm toàn hợp chất?
Đồng và oxygen là đơn chất.
Cả ba chỉ được tạo nên từ một nguyên tố riêng nên là đơn chất.
Mỗi chất đều có ít nhất hai nguyên tố kết hợp tạo thành.
Đây đều là các hỗn hợp nhiều chất.
Lời giải
Nước có H và O; carbon dioxide có C và O; sodium chloride có Na và Cl. Mỗi chất là hợp chất. Không khí và các dung dịch nêu ở D là hỗn hợp. Đáp án C.
Bài luyện
Hòa tan muối ăn vào nước được nước muối. Nhận xét nào đúng?
Trong suốt không chứng minh chỉ có một nguyên tố.
Hòa tan ở đây tạo hỗn hợp, không tạo một chất mới có thành phần cố định.
Nước và muối có nhiều nguyên tố; đây cũng không phải tiêu chí xác định một chất mới.
Đúng: thành phần hỗn hợp thay đổi theo lượng muối và nước đã trộn.
Lời giải
Nước muối gồm muối hòa tan trong nước. Có thể pha đậm hoặc nhạt bằng cách đổi lượng muối, nước; đó là hỗn hợp, không phải một hợp chất mới. Đáp án D.