Chỉ số nhỏ thuộc nguyên tố ngay trước nó
**Công thức hóa học** dùng kí hiệu nguyên tố và chỉ số để biểu diễn chất. Chỉ số đặt phía dưới, bên phải kí hiệu cho biết số nguyên tử của nguyên tố trong một phân tử, đối với chất gồm các phân tử riêng lẻ. Chỉ số 1 không ghi.
Ví dụ, CH₄ có một C, bốn H trong một phân tử; CO₂ có một C, hai O. Kí hiệu chữ hoa/thường phải đúng: Co là nguyên tố cobalt, còn CO là công thức carbon monoxide, gồm C và O.
Đơn chất khí oxygen viết O₂, ozone viết O₃. Kim loại như Cu, Al và khí hiếm như He dùng ngay kí hiệu nguyên tố làm công thức. Không đọc Cu là một phân tử có một nguyên tử: kim loại không gồm các phân tử riêng lẻ như H₂O.
Với chất ion, công thức biểu diễn tỉ lệ thành phần trong mạng. NaCl có tỉ lệ Na : Cl là 1 : 1; không gọi đó là một phân tử riêng lẻ. Khi đọc công thức, cần giữ đúng ý nghĩa theo loại chất.
Bài luyện
Một phân tử CH₄ có bao nhiêu nguyên tử và bao nhiêu nguyên tố?
Chỉ số 4 thuộc H; còn một C và chỉ hai nguyên tố C, H.
Một C cộng bốn H là năm nguyên tử; các loại nguyên tố là C và H.
Đã đảo số nguyên tử và số loại nguyên tố.
Năm nguyên tử thuộc hai nguyên tố, không phải năm nguyên tố.
Lời giải
CH₄ có một nguyên tử C và bốn nguyên tử H, tổng năm. Chỉ có hai kí hiệu nguyên tố khác nhau là C và H. Đáp án B.
Tính theo khối lượng, không theo số nguyên tử
Muốn tính phần trăm khối lượng một nguyên tố, trước hết tính khối lượng phân tử. Sau đó tính tổng khối lượng của các nguyên tử thuộc nguyên tố cần xét trong một phân tử. **Lấy phần khối lượng đó chia khối lượng cả phân tử, rồi nhân 100%.**
H₂O có hai H và một O nhưng không có nghĩa H chiếm hai phần ba khối lượng. Một O nặng khoảng 16 amu, còn mỗi H chỉ khoảng 1 amu; cần tính khối lượng trước khi lấy tỉ lệ.
Phần trăm oxygen trong nước
Cho H = 1 và O = 16 amu. Một phân tử H₂O có khối lượng:
$$M=2\times1+16=18\ \mathrm{amu}.$$
Oxygen góp 16 amu trong tổng 18 amu. Vì vậy:
$$\%O=\frac{16}{18}\times100\%\approx88{,}9\%.$$
Hydrogen góp 2 × 1 = 2 amu, nên %H ≈ 11,1%. Hai phần cộng gần 100%; chênh lệch nhỏ nếu có là do làm tròn, không tự bỏ một nguyên tố.
Bài luyện
Cho C = 12, O = 16 amu. Phần trăm khối lượng C trong CO₂ gần nhất với giá trị nào?
33,3% là tỉ lệ số nguyên tử C, không phải tỉ lệ khối lượng.
72,7% là phần trăm khối lượng oxygen trong CO₂.
Khối lượng CO₂ là 44; C góp 12 nên 12/44 × 100% ≈ 27,3%.
12 amu là khối lượng C, không phải phần trăm.
Lời giải
Một CO₂ có khối lượng $12+2\times16=44$ amu. C góp 12 amu, nên $\%C=12/44\times100\%\approx27{,}3\%$. Đáp án C.
Bài luyện
Hai cách viết Co và CO được hiểu thế nào?
Chữ hoa/thường quyết định ranh giới kí hiệu nguyên tố.
Carbon dioxide viết CO₂; Co là một kí hiệu nguyên tố.
Carbon có kí hiệu C; Co và CO không đồng nghĩa với C.
Không có chỉ số 2 sau O; với phân tử CO chỉ có một O.
Lời giải
Co gồm một kí hiệu hai chữ của cobalt. CO gồm hai kí hiệu C và O; trong một phân tử carbon monoxide có một C và một O. Đáp án A.