Xác định nhiệm vụ trước khi ra ngoài
Buổi học do giáo viên tổ chức tại nơi an toàn, được phép tiếp cận. Chuẩn bị sổ, bút, máy ảnh, kính lúp, ống nhòm, tài liệu nhận diện và khóa phân loại phù hợp. Các nhóm thống nhất khu vực, thời gian và cách ghi kết quả để có thể so sánh.
Quan sát cả động vật và thực vật trong các môi trường được phân công. Ghi địa điểm, thời gian, tên hoặc mã mẫu, nơi sống, đặc điểm và vai trò có căn cứ. Không đi một mình vào rừng, tự xuống nước hoặc chạm sinh vật lạ.
Quan sát, chụp ảnh và phân loại
Với thực vật, tìm đặc điểm rễ, thân, lá và cơ quan sinh sản: có bào tử hay hạt; hạt lộ ra hay nằm trong quả. Với động vật, tìm đặc điểm giúp nhận biết các nhóm đã học, quan sát cơ quan và cách di chuyển.
Chụp toàn mẫu và chi tiết quan trọng, ghi mã ảnh ứng với dòng ghi chép. Chọn khóa lưỡng phân đúng tập mẫu; mỗi bước đối chiếu hai đặc điểm rồi theo nhánh phù hợp. Nếu mẫu thiếu dấu hiệu, dừng để bổ sung bằng chứng, không chọn nhánh theo cảm tính.
Quan sát, chụp ảnh được ưu tiên hơn bắt hoặc lấy mẫu. Nếu hoạt động ở trường cần thu mẫu, phải do giáo viên cho phép và hướng dẫn bằng dụng cụ phù hợp; không tự bắt bằng tay, không thu loài nguy hiểm hoặc cần bảo vệ. Động vật được quan sát xong phải trả về nơi sống theo hướng dẫn.
Bài luyện
Khóa phân loại yêu cầu xác định hạt có nằm trong quả hay không, nhưng ảnh chỉ có lá. Cách làm nào đúng?
Màu xanh của lá không trả lời tiêu chí vị trí hạt.
Không thấy quả trong ảnh lá chưa chứng minh cây không tạo quả.
Ảnh thiếu hạt không chứng minh là Rêu.
Cần bổ sung thông tin đúng tiêu chí thay vì đoán nhánh.
Lời giải
Khóa cần bằng chứng về vị trí hạt, ảnh lá chưa đủ. Bổ sung thông tin về cùng cây và ghi rõ giới hạn quan sát. Đáp án D.
Ví dụ: tách điều quan sát khỏi điều suy luận
Ghi ‘đã thấy ong đậu trên hoa’ là kết quả quan sát. Nêu ‘ong có thể góp phần thụ phấn’ là giải thích dựa vào kiến thức và hoạt động phù hợp; không ghi đã đo hiệu quả thụ phấn nếu chưa thực hiện phép đo.
Một ảnh vịt có màng giữa các ngón chân có thể dùng để giải thích đặc điểm phù hợp với bơi lội. Không suy ra mọi con vật ở ao đều có cấu tạo giống vịt.
Bài luyện
Nhóm chỉ quan sát và chụp ảnh ong trên hoa, chưa đo lượng phấn được chuyển. Cách báo cáo nào đúng?
Phân biệt đúng dữ kiện quan sát và phần giải thích.
Chưa đo thì không được tạo kết quả đo.
Quan sát ong không chứng minh đã khảo sát mọi loài.
Quan sát và ảnh vẫn là bằng chứng dù chưa đo lượng phấn.
Lời giải
Báo cáo đúng điều đã thấy, dùng kiến thức giải thích nhưng không tạo số liệu chưa đo. Ảnh và ghi chép cần được lưu làm bằng chứng. Đáp án A.
Hoàn thiện bộ sưu tập ảnh và báo cáo
Bộ sưu tập ảnh có thể xếp theo nhóm sinh vật, nơi sống hoặc vai trò. Mỗi ảnh có mã, tên đã xác định hoặc mã mẫu, địa điểm, thời gian và chú thích đặc điểm. Nếu dùng ảnh tài liệu thay cho ảnh quan sát, ghi rõ nguồn.
Báo cáo thực vật ghi rễ, thân, cơ quan sinh sản, nhóm và vai trò. Báo cáo động vật ghi nơi sống, hình thái nổi bật, nhóm, cách di chuyển và vai trò. Các cột chưa đủ dữ liệu phải ghi ‘chưa quan sát’ hoặc ‘chưa xác định’, không điền cho đủ bảng.
So sánh số loài và số cá thể riêng. Nhận xét nhóm gặp nhiều hoặc ít trong đúng khu vực, thời gian đã khảo sát; không gặp một loài chưa có nghĩa loài đó không tồn tại. Kết thúc hoạt động, giữ sạch nơi học, không làm hỏng cây, tổ và nơi sống của sinh vật.
Bài luyện
Trong 20 phút quan sát một góc vườn, nhóm không thấy dương xỉ. Kết luận nào phù hợp?
Một góc vườn trong 20 phút không đại diện mọi nơi.
Không thấy dương xỉ không xác định nhóm của mọi thực vật khác.
Kết luận đúng phạm vi và thừa nhận giới hạn khảo sát.
Không ghi nhận ở một điểm không chứng minh tuyệt chủng toàn cầu.
Lời giải
Kết quả chỉ cho biết chưa ghi nhận dương xỉ ở khu vực và thời gian đã khảo sát. Muốn kết luận rộng hơn cần thêm bằng chứng; không đồng nhất không thấy với không tồn tại. Đáp án C.