Muốn tách chất, trước hết xét tính chất
Nước muối và nước lẫn cát đều có nước, nhưng không thể dùng cùng một cách để tách phần rắn. Muối đã hòa tan; cát không tan và có thể được giữ lại bằng giấy lọc phù hợp.
Chọn phương pháp theo thứ tự: xác định các thành phần, tìm điểm khác nhau về tính chất, rồi chọn cách tách. Không chọn chỉ vì hỗn hợp có cùng màu hoặc cùng tên gọi ‘nước’.
| Phương pháp | Dựa vào đặc điểm nào? | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lắng, gạn | Hạt rắn có thể lắng; lấy lớp lỏng phía trên | Để nước lẫn đất lắng rồi gạn |
| Lọc | Hạt rắn không tan có thể bị giấy lọc giữ lại | Lọc cát khỏi nước |
| Cô cạn | Dung môi bay hơi, chất rắn cần thu không bay hơi theo trong điều kiện đó | Thu muối từ nước muối |
| Chiết | Hai chất lỏng không tan vào nhau và đã tách lớp | Tách dầu ăn với nước |
Thí nghiệm: lắng, gạn và lọc nước lẫn đất
Theo hướng dẫn, khuấy một ít đất trong cốc nước rồi dừng. Khi một phần đất lắng, nghiêng cốc nhẹ để gạn lớp nước phía trên, tránh khuấy lại cặn.
Đặt giấy lọc vào phễu, đặt cốc hứng bên dưới. Rót phần nước gạn từ từ qua giấy lọc. Hạt rắn có kích thước phù hợp bị giữ trên giấy; phần chất lỏng đi qua được thu ở cốc hứng.
Nước lọc có thể trong hơn nước gạn. Nhưng **trong hơn không đồng nghĩa với uống được**: vẫn có thể còn chất hòa tan và tác nhân gây hại. Không uống nước trong thí nghiệm.
Bài luyện
Dùng giấy lọc thông thường lọc dung dịch nước muối đã tan hết. Có thu được muối rắn trên giấy không?
Giấy lọc không giữ lại mọi chất, đặc biệt không tách muối đã hòa tan như vậy.
Cần xét muối trong hỗn hợp hiện tại đã hòa tan, không chỉ xét thể ban đầu.
Dung dịch vẫn có muối, chỉ không còn hạt muối rắn chưa tan.
Muối đã hòa tan không bị giấy lọc thông thường giữ lại như hạt cát.
Lời giải
Muối vẫn có trong dung dịch, nhưng đã hòa tan nên đi qua giấy lọc cùng nước. Có thể cô cạn để nước bay hơi và thu muối, với dụng cụ và người hướng dẫn phù hợp. Đáp án D.
Cô cạn để thu chất rắn hòa tan
Khi làm nước trong dung dịch muối bay hơi, muối không bay hơi theo trong điều kiện đó và được giữ lại. Người làm muối tận dụng nắng và gió để nước biển bay hơi.
Cô cạn dùng để thu chất rắn phù hợp từ dung dịch, không phải để thu lại nước đã bay hơi. Nếu đun trong phòng thực hành, giáo viên hướng dẫn cách dùng nguồn nhiệt và dụng cụ; không nếm chất rắn thu được.
Ví dụ: tách muối ăn lẫn cát
Cần thu lại muối ăn từ một hỗn hợp chỉ gồm muối và cát. Muối tan trong nước, cát không tan, nên có thể làm lần lượt:
1. Thêm lượng nước phù hợp và khuấy để muối tan hết.
2. Lọc hỗn hợp: cát bị giữ lại trên giấy, thu dung dịch nước muối ở cốc hứng.
3. Cô cạn dung dịch nước muối theo hướng dẫn để nước bay hơi, thu muối rắn.
Nếu lọc ngay hỗn hợp khô thì chưa tận dụng được sự khác nhau về tính tan. Nếu cô cạn khi chưa lọc, muối thu được vẫn lẫn cát.
Bài luyện
Để thu muối ăn từ hỗn hợp chỉ gồm muối và cát, trình tự nào phù hợp?
Trình tự khai thác lần lượt tính tan, khả năng lọc và sự bay hơi của nước.
Hỗn hợp khô chưa có dung môi để cô cạn; thêm cát không giúp làm sạch muối.
Giấy lọc thông thường không giữ muối đã hòa tan.
Không lọc cát thì chất rắn cuối cùng vẫn gồm muối và cát.
Lời giải
Muối tan còn cát không tan. Hòa tan trước, lọc giữ cát rồi cô cạn phần nước muối sẽ thu muối tách khỏi cát. Đáp án A.
Chiết hai chất lỏng đã tách lớp
Dầu ăn và nước không tan vào nhau. Sau khi lắc trộn rồi để yên, hỗn hợp tách thành hai lớp: dầu ở trên, nước ở dưới.
Theo hướng dẫn của giáo viên, rót hỗn hợp vào phễu chiết và chờ phân lớp rõ. Mở khóa từ từ để nước phía dưới chảy vào cốc hứng. Khóa lại khi mặt phân cách gần tới khóa, trước khi dầu chảy theo. Phần dầu còn ở trên có thể được thu riêng.
Cần mở chậm để dễ kiểm soát và hạn chế lẫn hai lớp. Không dùng cách chiết hai lớp này với dung dịch nước đường vì đường và nước không tạo hai lớp riêng.
Bài luyện
Khi dùng phễu chiết tách dầu ăn và nước đã phân lớp, vì sao cần mở khóa từ từ và khóa trước khi lớp dầu chảy theo?
Chiết không nhằm làm hai chất lỏng tan vào nhau.
Mở chậm giúp nhận biết mặt phân cách và dừng đúng lúc.
Quá trình không làm nước đông đặc.
Chảy hết vào cùng cốc sẽ không tách riêng được hai chất lỏng.
Lời giải
Phần nước phía dưới được thu trước. Mở chậm giúp dừng trước khi dầu chảy theo, hạn chế lẫn lại dầu vào phần nước. Đáp án B.
Bài luyện
Sau khi lọc nước lẫn đất qua giấy lọc, nước trông trong hơn. Kết luận nào đúng?
Độ trong không đủ chứng minh an toàn để uống.
Giấy lọc không loại hết các chất hòa tan.
Cách kết luận phân biệt kết quả lọc hạt rắn với yêu cầu nước uống an toàn.
Lọc giữ lại hạt rắn, không biến chất bẩn thành nước.
Lời giải
Lọc có thể giữ một phần hạt rắn không tan. Nước lọc vẫn có thể còn chất hòa tan hoặc tác nhân gây hại nên không uống mẫu thí nghiệm. Đáp án C.