Vì sao thấy Mặt Trời dịch chuyển trên trời?
Trong một ngày, Mặt Trời thường mọc ở phía đông, lên cao rồi lặn ở phía tây. Đó là **chuyển động nhìn thấy** của Mặt Trời đối với người quan sát trên mặt đất.
Khi ngồi trên xe đang chạy, có thể thấy cây ven đường lùi về sau dù cây đứng yên. Tương tự, người quan sát chuyển động cùng Trái Đất nên thấy vị trí Mặt Trời thay đổi trên trời.
**Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông**, nên ta thấy Mặt Trời dịch chuyển theo chiều ngược lại, từ đông sang tây. Không dùng hiện tượng mọc, lặn để kết luận Mặt Trời quay quanh Trái Đất mỗi ngày.
Bài luyện
Cặp chiều nào giải thích chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời trong một ngày?
Chiều tự quay của Trái Đất bị đảo.
Người quan sát quay cùng Trái Đất, nên chiều nhìn thấy ngược chiều tự quay.
Chiều chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời bị đảo.
Mọc, lặn không chứng minh Mặt Trời quay quanh Trái Đất mỗi ngày.
Lời giải
Trái Đất tự quay từ tây sang đông. Người quan sát trên mặt đất chuyển động cùng nó, nên thấy Mặt Trời dịch chuyển từ đông sang tây. Đáp án B.
Một địa điểm lần lượt đi vào vùng sáng và vùng tối
Mặt Trời chiếu sáng phần Trái Đất hướng về nó. Ở phần được chiếu sáng là ban ngày; ở phần không được chiếu sáng là ban đêm.
Khi Trái Đất tự quay, một địa điểm lần lượt đi vào vùng sáng rồi vùng tối. Vì vậy có sự luân phiên ngày và đêm. Chu kì ngày đêm vào khoảng 24 giờ; không có nghĩa ở mọi nơi, mọi thời điểm đều có đúng 12 giờ ngày và 12 giờ đêm.
Kiểm tra bằng quả địa cầu và đèn
Đặt đèn pin cố định làm Mặt Trời, quả địa cầu làm Trái Đất. Đánh dấu một địa điểm trên quả cầu. Quay quả cầu theo chiều tự quay của Trái Đất và theo dõi dấu đó.
Khi dấu nằm phía được đèn chiếu, địa điểm đang có ngày; khi quay sang phía không được chiếu, địa điểm có đêm. Đèn không cần chạy vòng quanh quả cầu để tạo sự luân phiên này. Mô hình giải thích ngày đêm, không dùng để đo thời gian ngày thực tế.
Không chiếu đèn vào mắt. Khi quan sát ngoài trời, không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời, không dùng kính lúp hay kính thiên văn để nhìn Mặt Trời. Có thể theo dõi vị trí **bóng** của một vật trên mặt đất, thay vì nhìn nguồn sáng.
Bài luyện
Trong mô hình đèn cố định và quả cầu tự quay, dấu trên quả cầu chuyển từ vùng được chiếu sang vùng không được chiếu. Điều đó minh họa gì?
Chiều chuyển vùng đã cho là sáng sang tối, không phải tối sang sáng.
Đèn vẫn sáng; chỉ vị trí của dấu thay đổi.
Vùng được chiếu ứng với ngày, vùng không được chiếu ứng với đêm.
Dấu chuyển vùng chính vì quả cầu đang quay.
Lời giải
Vùng được chiếu sáng tương ứng ban ngày. Khi dấu quay sang vùng tối, địa điểm tương ứng chuyển sang ban đêm. Đáp án C.
Bài luyện
Cách nào phù hợp để theo dõi sự thay đổi vị trí Mặt Trời mà không nhìn trực tiếp vào nó?
Bóng thay đổi cho phép theo dõi gián tiếp, không cần nhìn nguồn sáng.
Kính lúp tập trung ánh sáng, có thể gây tổn thương mắt.
Không nhìn Mặt Trời qua dụng cụ quang học thông thường.
Kính râm không phải thiết bị bảo vệ mắt chuyên dụng để nhìn Mặt Trời.
Lời giải
Có thể đánh dấu bóng của cùng một vật ở các thời điểm để theo dõi gián tiếp. Không nhìn thẳng Mặt Trời, kể cả qua kính râm hoặc dụng cụ quang học thông thường. Đáp án A.