Khoa học tự nhiên tìm hiểu điều gì?
Nước đóng băng khi được làm lạnh, hạt nảy mầm thành cây, Mặt Trăng thay đổi hình dạng nhìn thấy theo thời gian. Đó là những hiện tượng tự nhiên.
Khoa học tự nhiên tìm hiểu các hiện tượng ấy: chúng có đặc điểm gì, xảy ra trong điều kiện nào và theo quy luật nào. Quan sát và thí nghiệm giúp kiểm tra một nhận xét, thay vì chỉ dựa vào phỏng đoán.
Phân biệt vật sống và vật không sống
Vật sống có những hoạt động như trao đổi chất với môi trường, lớn lên và sinh sản. Khi nhận biết một vật sống, cần xét các đặc điểm sống, không chỉ xét vật có chuyển động hay không.
Cây rau hút nước, phát triển và có thể tạo hạt nên là vật sống. Chiếc xe đồ chơi chạy được nhưng không có các hoạt động sống, nên là vật không sống.
Bài luyện
Vật nào sau đây là vật sống?
Xe chuyển động nhờ năng lượng từ pin; chuyển động không đủ để xác định vật sống.
Cây đậu có các hoạt động sống như trao đổi chất và lớn lên.
Viên đá có thể chuyển động nhưng không có hoạt động sống.
Nước chảy không có nghĩa là nước có hoạt động sống.
Lời giải
Cây đậu hút nước, trao đổi chất và phát triển, nên là vật sống. Xe, đá và nước có thể chuyển động nhưng không có các đặc điểm sống. Đáp án B.
Các lĩnh vực nghiên cứu
Có thể nhận biết lĩnh vực qua đối tượng hoặc vấn đề đang được tìm hiểu.
| Lĩnh vực | Tìm hiểu chủ yếu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vật lí | Chuyển động, lực, năng lượng | Sự hút, đẩy giữa các nam châm |
| Hóa học | Chất và sự biến đổi của chất | Sắt tạo thành gỉ |
| Sinh học | Vật sống | Điều kiện để hạt nảy mầm |
| Khoa học Trái Đất | Trái Đất và khí quyển | Cấu tạo bên trong Trái Đất |
| Thiên văn học | Các thiên thể | Mặt Trời và các hành tinh |
Một vấn đề thực tế có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực. Chẳng hạn, trồng cây cần hiểu hoạt động sống của cây, các chất dinh dưỡng và điều kiện ánh sáng.
Ví dụ: xác định lĩnh vực
Một nghiên cứu so sánh sự phát triển của cây khi được tưới lượng nước khác nhau. Đối tượng được theo dõi là cây và hoạt động sống của cây, nên nghiên cứu này chủ yếu thuộc Sinh học.
Cần xét vấn đề đang nghiên cứu. Không phân loại vào Hóa học chỉ vì trong thí nghiệm có nước.
Bài luyện
Nghiên cứu quá trình một chiếc đinh sắt tạo thành gỉ chủ yếu thuộc lĩnh vực nào?
Thiên văn học nghiên cứu các thiên thể, không phải sự biến đổi của sắt.
Đinh sắt không phải vật sống; vấn đề đang xét là sự biến đổi của chất.
Quá trình tạo gỉ là sự biến đổi của chất, thuộc Hóa học.
Ở đây không nghiên cứu cấu tạo Trái Đất hay khí quyển mà nghiên cứu sắt tạo gỉ.
Lời giải
Câu hỏi xét sắt biến đổi thành gỉ, tức là sự biến đổi của chất. Đây là đối tượng nghiên cứu của Hóa học. Đáp án C.
Khoa học được dùng như thế nào?
Hiểu biết khoa học được ứng dụng để chế tạo thiết bị và cải thiện đời sống: tạo ra đèn điện, phương tiện liên lạc, dụng cụ quan sát và các cách sản xuất hiệu quả hơn.
Ứng dụng cần đi cùng cách sử dụng phù hợp. Phương tiện giao thông giúp đi lại thuận tiện, nhưng khí thải có thể gây ô nhiễm. Vì vậy, cần phát huy lợi ích và hạn chế tác hại đối với con người, môi trường.
Bài luyện
Nhận xét nào đúng về ứng dụng của KHTN?
Một số ứng dụng có thể gây ô nhiễm hoặc rủi ro nếu sử dụng không phù hợp.
Kiến thức khoa học còn được dùng trong sản xuất, sinh hoạt và nhiều lĩnh vực khác.
Thiết bị trong đời sống thường được chế tạo dựa trên hiểu biết khoa học.
Nhận xét nêu cả lợi ích và trách nhiệm khi ứng dụng kiến thức khoa học.
Lời giải
Các thành tựu khoa học giúp tạo ra nhiều phương tiện hữu ích. Tuy nhiên, cách sử dụng không phù hợp có thể gây hại cho con người và môi trường. Do đó cần sử dụng đúng mục đích và hạn chế tác hại. Đáp án D.