Đọc thể tích chất lỏng
Thể tích cho biết phần không gian vật chiếm chỗ. Đơn vị thường dùng là mét khối, lít và mililít:
$$1\,\mathrm{m^3}=1\,000\,\mathrm{L};\qquad 1\,\mathrm{L}=1\,000\,\mathrm{mL};\qquad 1\,\mathrm{mL}=1\,\mathrm{cm^3}.$$
Bình chia độ có các vạch thể tích. Khi đọc, đặt bình thẳng đứng trên mặt phẳng, đưa mắt ngang mức chất lỏng. Với nước tạo mặt khum lõm, đọc ở đáy mặt khum, không nhìn từ trên xuống.
Chọn bình có GHĐ chứa được lượng cần đo và ĐCNN phù hợp. Nếu từ $40$ mL đến $50$ mL có $5$ khoảng bằng nhau thì mỗi khoảng ứng với $2$ mL.
Bài luyện
Từ vạch 40 mL đến 50 mL của bình chia độ có 5 khoảng bằng nhau. Đáy mặt khum của nước ở vạch thứ ba sau 40 mL. Thể tích nước là bao nhiêu?
Mỗi khoảng là 2 mL, không phải 1 mL.
Ba khoảng sau 40 mL là 40 + 3 × 2 = 46 mL.
Vạch 50 mL cách vạch 40 mL năm khoảng, không phải ba khoảng.
6 mL chỉ là phần tăng từ vạch 40 mL, chưa phải số đọc đầy đủ.
Lời giải
Mỗi khoảng là $(50-40):5=2$ mL. Vạch thứ ba sau $40$ mL cho số đọc $40+3\cdot2=46$ mL. Đáp án B.
Đo vật rắn bỏ lọt bình
Với vật rắn không tan, không thấm nước và bỏ lọt bình, có thể đo bằng lượng nước dâng lên:
1. Đọc thể tích nước ban đầu là $V_1$.
2. Thả vật nhẹ nhàng để vật chìm hoàn toàn, không làm nước bắn ra; loại bọt khí bám nếu có.
3. Đọc thể tích mới là $V_2$.
Phần tăng thêm là thể tích vật:
$$V_{\text{vật}}=V_2-V_1.$$
Không dùng cách này trực tiếp cho vật tan, hút nước hoặc chỉ chìm một phần vì số đọc tăng thêm khi đó không thể hiện đúng thể tích cần đo.
Ví dụ: đo một viên đá
Một viên đá không thấm nước chìm hoàn toàn trong bình, làm số đọc tăng từ $40$ mL lên $56$ mL. Nước không bị tràn hoặc bắn ra.
$$V_{\text{đá}}=56-40=16\,\mathrm{mL}=16\,\mathrm{cm^3}.$$
Số đọc $56$ mL gồm cả phần nước ban đầu và phần thể tích viên đá chiếm chỗ, nên cần trừ $40$ mL.
Bài luyện
Một vật không tan, không thấm nước chìm hoàn toàn làm nước tăng từ 70 mL lên 94 mL, không tràn hoặc bắn ra. Thể tích vật là bao nhiêu?
94 mL là số đọc sau khi có vật, còn gồm nước ban đầu.
Cần lấy hiệu hai số đọc, không cộng chúng.
94 − 70 = 24 mL, bằng 24 cm³.
24 mL bằng 24 cm³, không bằng 24 L.
Lời giải
Vật chìm hoàn toàn và nước không mất đi, nên $V=94-70=24$ mL. Vì $1$ mL bằng $1$ cm³, thể tích vật là $24$ cm³. Đáp án C.
Nếu vật không bỏ lọt bình chia độ
Có thể dùng bình tràn và bình chứa: đổ nước đến mức vòi tràn, chờ nước ngừng chảy, rồi đặt bình chứa dưới vòi. Cho vật không tan, không thấm nước chìm hoàn toàn trong bình tràn.
Thu đủ nước tràn ra và đo bằng bình chia độ. Thể tích nước thu được bằng thể tích vật nếu không có nước thất thoát. Thao tác này cần làm theo hướng dẫn để tránh tràn nước và vỡ dụng cụ.