Một dạng có thể chuyển hóa thành dạng khác

Khi bóng được ném lên cao, động năng chuyển hóa thành thế năng hấp dẫn; khi bóng rơi, thế năng hấp dẫn chuyển hóa thành động năng. Khi va chạm, một phần năng lượng chuyển thành nhiệt năng và năng lượng âm.
Thiết bị điện cũng có sự chuyển hóa. Máy sấy tóc nhận điện năng, tạo dòng khí chuyển động, làm nóng khí và phát âm. Vì vậy, đầu ra có thể gồm nhiều dạng, không nhất thiết chỉ một dạng.
Bài luyện
Máy sấy nhận điện năng, tạo khí chuyển động, làm nóng khí và phát âm. Bộ ba dạng đầu ra nào phù hợp?
Khí chuyển động, nóng lên và âm không được mô tả chỉ bằng hóa năng.
Khí đang chuyển động; tình huống không xét khí đứng yên ở cao.
Ba biểu hiện tương ứng ba dạng năng lượng đã học.
Điện năng đầu vào đã chuyển hóa thành các dạng khác.
Lời giải
Khí chuyển động có động năng; khí nóng lên liên quan nhiệt năng; tiếng máy là năng lượng âm. Đáp án C.
Năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi
**Định luật bảo toàn năng lượng:** năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi; nó chỉ chuyển hóa giữa các dạng hoặc truyền giữa các vật.
Khi một vật có ít năng lượng hơn trước, cần xét năng lượng đã truyền đi hoặc chuyển hóa thế nào, không kết luận nó biến mất. Tổng năng lượng được bảo toàn khi tính đủ các vật, môi trường và các dạng có liên quan.
Ví dụ: bóng nảy không cao bằng lúc thả
Thả một quả bóng mềm ở độ cao vừa phải, bóng thường nảy lên thấp hơn độ cao ban đầu. Một phần năng lượng đã chuyển hóa thành nhiệt năng, âm và truyền cho sàn, không khí; không còn toàn bộ cho lần nảy lên.
Thí nghiệm do giáo viên hướng dẫn: thả, không ném bóng; dùng mốc và thước để so độ cao thả với độ cao nảy đầu. Ghi độ cao thật. Nếu thấp hơn, không sửa số liệu hoặc coi đó là bằng chứng bác bỏ bảo toàn năng lượng.
Bài luyện
Bóng nảy lên thấp hơn độ cao lúc thả. Giải thích nào phù hợp với bảo toàn năng lượng?
Năng lượng không tự mất đi; cần xét dạng khác và vật nhận.
Giải thích xét cả chuyển hóa và truyền ra môi trường.
Bảo toàn tổng năng lượng không có nghĩa giữ nguyên riêng năng lượng nâng bóng.
Tự sinh thêm năng lượng trái định luật và không giải thích độ cao giảm.
Lời giải
Một phần năng lượng không còn ở dạng giúp bóng nảy lên, mà chuyển thành nhiệt, âm hoặc truyền cho môi trường. Tổng năng lượng vẫn bảo toàn khi xét đủ. Đáp án B.
Đối chiếu thêm bằng thí nghiệm hai con lắc
Giáo viên chuẩn bị hai quả cầu giống nhau, dây nhẹ cùng chiều dài và giá chắc. Kéo một quả cầu lên tới mốc rồi thả; nó va vào quả còn lại, làm quả thứ hai chuyển động và lên cao.
Quan sát cho thấy năng lượng được truyền giữa hai quả và chuyển hóa giữa động năng, thế năng. Trong thực tế quả thứ hai có thể không đạt đúng độ cao ban đầu vì còn các tác động khác. Thí nghiệm định tính giúp minh họa, không tự đo đủ mọi năng lượng chỉ bằng nhìn độ cao.
Với xích đu, ma sát và lực cản làm năng lượng chuyển đi; muốn duy trì độ cao cần cung cấp thêm năng lượng qua lực đẩy phù hợp. Không thử đẩy mạnh hoặc va chạm bằng vật nặng ở nhà.
Bài luyện
Xích đu giảm dần độ cao do ma sát và lực cản. Vì sao cần thỉnh thoảng đẩy để duy trì hoạt động?
Người đẩy truyền năng lượng qua tác dụng lực.
Năng lượng được người đẩy cung cấp, không tự sinh.
Ma sát và lực cản có liên quan phần năng lượng chuyển đi.
Năng lượng không tự mất khỏi tổng các vật và môi trường.
Lời giải
Người đẩy truyền thêm năng lượng cho xích đu để bù phần đã chuyển hóa, truyền ra môi trường. Điều đó phù hợp bảo toàn năng lượng. Đáp án A.