Mặt Trăng không đổi từ hình cầu thành lưỡi liềm
Qua nhiều đêm, Mặt Trăng có lúc nhìn như lưỡi liềm, nửa hình tròn hoặc hình tròn. Những hình dạng nhìn thấy đó gọi là **các pha Mặt Trăng**.
Mặt Trăng vẫn có dạng gần hình cầu. Trong mô hình, Mặt Trời chiếu sáng một nửa Mặt Trăng. Khi Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất, vị trí tương đối giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng thay đổi. Vì vậy, từ Trái Đất, phần được chiếu sáng mà ta nhìn thấy cũng thay đổi.
| Pha | Phần sáng nhìn thấy từ Trái Đất |
|---|---|
| Trăng non (không Trăng) | Phần sáng chủ yếu quay về phía không nhìn thấy, nên gần như không thấy Trăng |
| Bán nguyệt | Thấy sáng khoảng một nửa đĩa Trăng |
| Trăng tròn | Thấy gần trọn đĩa Trăng được chiếu sáng |
Chu kì các pha lặp lại khoảng một tháng, gần 29,5 ngày. “Trăng non” trong bảng chỉ pha không Trăng; không đồng nhất nó với mọi hình lưỡi liềm mảnh trong cách nói hằng ngày.
Bài luyện
Nguyên nhân chính làm hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng thay đổi qua các pha là gì?
Hình dạng thật không biến từ cầu thành lưỡi liềm.
Mặt Trời không bật, tắt theo các pha.
Các pha thông thường không phải do bóng Trái Đất che; đó là nhầm với nguyệt thực.
Một nửa được chiếu sáng, nhưng phần của nửa đó nhìn thấy từ Trái Đất thay đổi.
Lời giải
Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất làm thay đổi vị trí tương đối với Mặt Trời. Người quan sát thấy phần được chiếu sáng nhiều hoặc ít khác nhau, tạo các pha. Đáp án D.
Quan sát phần sáng bằng bóng và đèn
Dùng đèn pin làm Mặt Trời, bóng nhỏ sáng màu làm Mặt Trăng. Đặt bóng trong hộp bìa có các lỗ quan sát quanh bóng; chiếu đèn từ một phía cố định. Hộp và các lỗ do giáo viên chuẩn bị, không nhìn vào đèn.
Quan sát bóng từ các lỗ ở phía khác nhau: phía đối diện đèn thấy phần tối; phía gần đèn thấy phần sáng; từ phía bên thấy một phần sáng và một phần tối. Ghi vị trí lỗ, hướng đèn và hình phần sáng quan sát được.
Bóng không đổi hình, chỉ góc nhìn thay đổi. Mô hình giúp giải thích vai trò của vị trí tương đối; không có nghĩa người trên Trái Đất thật sự đi vòng quanh Mặt Trăng. Có thể dùng hình vẽ thay cho thao tác nếu chưa có dụng cụ.
Bài luyện
Khi thấy bán nguyệt, nhận xét nào đúng?
Bán nguyệt mô tả phần sáng của đĩa Trăng nhìn từ Trái Đất.
Hình dạng nhìn thấy không làm Mặt Trăng mất thể tích.
Trong mô hình, Mặt Trời vẫn chiếu sáng một nửa quả cầu; người quan sát chỉ thấy một phần của nửa đó.
Không dùng bóng Trái Đất để giải thích pha bán nguyệt thông thường.
Lời giải
Bán nguyệt nghĩa là thấy sáng khoảng một nửa đĩa Trăng. Mặt Trăng vẫn gần hình cầu, một nửa của nó vẫn được Mặt Trời chiếu sáng trong mô hình. Đáp án A.
Bài luyện
Trong mô hình bóng và đèn, muốn kiểm tra ảnh hưởng của vị trí quan sát đến phần sáng nhìn thấy, cách nào phù hợp?
Thay trạng thái đèn làm đổi điều kiện chiếu sáng, không chỉ đổi vị trí quan sát.
Thay hình vật không kiểm tra riêng ảnh hưởng của vị trí quan sát.
Chỉ đổi vị trí quan sát giúp so sánh phần sáng dưới cùng điều kiện chiếu sáng.
Đổi màu bóng làm thay đổi vật, không giữ điều kiện so sánh.
Lời giải
Giữ bóng và đèn cố định rồi đổi lỗ quan sát. Khi chỉ vị trí quan sát thay đổi, sự khác nhau của phần sáng nhìn thấy cho thấy vai trò của góc nhìn. Đáp án C.